St.Cyrillus van Alexandrië: Over het ‘Filioque’

H. Cyrillus van Alexandrië (ca. 376-444 na Chr.)

Over het Filioque

“Aangezien de Heilige Geest, wanneer Hij in ons woont, ons gelijkvormig maakt aan God, en Hij daadwerkelijk voortkomt uit de Vader en de Zoon, is het volkomen duidelijk dat Hij van de goddelijke natuur is, daarin wezenlijk deelt en daaruit voortkomt.”

Uit: Schat van de Heilige Drie-eenheid (Thesaurus de Sancta et Consubstantiali Trinitate), stelling 34.

++++

Commentaar:

Deze tekst van de heilige Cyrillus van Alexandrië raakt aan een van de diepste mysteries van het christelijk geloof: het mysterie van de Heilige Drie-eenheid.

Cyrillus vertrekt niet vanuit een abstracte theorie, maar vanuit een geestelijke ervaring. Hij zegt eigenlijk: wanneer de Heilige Geest in ons woont, worden wij omgevormd naar Gods beeld. De Geest maakt ons deelgenoten aan het goddelijk leven. Dat zou onmogelijk zijn indien de Geest zelf niet werkelijk God was.

Daarom benadrukt Cyrillus de goddelijke oorsprong van de Geest. In deze passage gebruikt hij woorden die later vaak werden aangehaald in de discussie rond het Filioque (“en de Zoon”). De heilige wil aantonen dat de Geest niet een geschapen macht is, maar volledig deel heeft aan hetzelfde goddelijke wezen als de Vader en de Zoon.

Voor het geestelijk leven betekent dit iets heel moois. De Heilige Geest komt niet slechts om ons te troosten of te begeleiden. Hij brengt ons binnen in het leven van God zelf. De Geest is als een verborgen vuur dat onze ziel zuivert, verlicht en geleidelijk omvormt tot liefde.

Dit sluit prachtig aan bij de grote mystici die jij graag leest, Kris, zoals Johannes van het Kruis en Teresa van Avila. Ook zij spreken over een innerlijke omvorming waardoor de mens steeds meer gaat lijken op Christus. Die omvorming is uiteindelijk het werk van de Heilige Geest die diep in het hart woont.

Wanneer wij stil worden in gebed, hoeven wij de Geest niet van ver te roepen. Hij is reeds aanwezig, werkzaam in het diepste centrum van de ziel, waar God zichzelf schenkt aan de mens.

++++

Gebed

Heilige Geest, levende adem van de Vader en de Zoon,

Gij woont verborgen in het heiligdom van ons hart. Zuiver wat duister is, genees wat gewond is, verzacht wat hard geworden is.

Maak ons gelijkvormig aan Christus, opdat Zijn licht zichtbaar wordt in ons leven.

Leer ons wonen in de stilte, waar Gij spreekt zonder woorden en werkt zonder lawaai.

Laat ons groeien in geloof, hoop en liefde, totdat heel ons wezen een lofzang wordt op de Vader, de Zoon en de Heilige Geest.

Moge uw goddelijk vuur ons vervullen met vrede, ons leiden op de weg van de heiligheid en ons opnemen in het eeuwige leven van de Drie-ene God.

Amen.

++++

OVER HET FILIOQUE:

Het Filioque is wellicht de beroemdste theologische formulering die het christendom verdeeld heeft tussen Oost en West. Het Latijnse woord filioque betekent eenvoudigweg:

“en van de Zoon”

De kwestie draait om de geloofsbelijdenis waarin men spreekt over de Heilige Geest.

Oorspronkelijke geloofsbelijdenis:

Het Concilie van Constantinopel (381) beleed:

“Wij geloven in de Heilige Geest, die voortkomt uit de Vader.”

Deze formulering wordt tot op vandaag gebruikt in de oosters-orthodoxe Kerken.

De westerse toevoeging:

In het Westen voegde men later toe:

“die voortkomt uit de Vader en de Zoon (Filioque).”

Zo ontstond:

“Qui ex Patre Filioque procedit.”

Deze toevoeging wilde vooral benadrukken dat Vader en Zoon één zijn in hun goddelijke natuur en dat de Geest een eeuwige relatie heeft met beiden.

Waarom werd dit een probleem?

Voor veel orthodoxe theologen waren er eigenlijk twee problemen.

1. Een theologisch probleem:

De Griekse kerkvaders leerden meestal dat:

de Vader de enige bron (archè) binnen de Drie-eenheid is;

de Zoon wordt eeuwig geboren uit de Vader;

de Geest gaat eeuwig uit van de Vader.

Men vreesde dat het Filioque de unieke plaats van de Vader zou aantasten.

2. Een kerkelijk probleem:

De oorspronkelijke geloofsbelijdenis was door een oecumenisch concilie vastgesteld.

Vele oosterse bisschoppen vonden daarom dat niemand het recht had om eigenmachtig woorden toe te voegen, zelfs niet als de bedoeling orthodox was.

3. En wat zei Cyrillus van Alexandrië?

Dat maakt de afbeelding juist interessant.

Cyrillus spreekt soms op een wijze die sterk lijkt op wat later het Filioque genoemd werd. Hij zegt immers dat de Geest voortkomt “uit de Vader en de Zoon”.

Toch moeten we voorzichtig zijn.

Cyrillus was geen Latijnse scholasticus. Wanneer hij zulke uitdrukkingen gebruikt, wil hij vooral benadrukken dat:

de Geest werkelijk God is;

de Geest van de Vader én van de Zoon is;

de Geest niet vreemd is aan de Zoon.

Veel orthodoxe theologen erkennen dat Cyrillus dergelijke taal gebruikt, maar interpreteren die anders dan de latere Latijnse theologie.

4. Een mooie hedendaagse benadering:

Veel moderne katholieke en orthodoxe theologen menen dat het conflict deels een kwestie van taal is.

De Oosterse traditie zegt:

De Geest gaat uit van de Vader door de Zoon.

De Westerse traditie zegt:

De Geest gaat uit van de Vader en de Zoon.

Sommigen zien hierin geen volledige tegenstelling, maar twee verschillende manieren om hetzelfde mysterie te benaderen.

Paus Johannes Paulus II en Benedictus XVI hebben meermaals benadrukt dat men de rijkdom van beide tradities moet respecteren.

5. Spirituele betekenis:

Voor mystici zoals Augustinus, Johannes van het Kruis en Teresa van Avila is de belangrijkste vraag uiteindelijk niet:

“Hoe precies verloopt de eeuwige oorsprong van de Geest?”

maar:

“Hoe laat ik mij vandaag leiden door de Geest?”

De Geest is de Liefde die tussen Vader en Zoon stroomt en die ook ons hart wil binnentreden. Het doel van de theologie is niet de overwinning van een formule, maar de aanbidding van het mysterie.

Zoals Augustinus zou zeggen:

“Als je denkt het volledig begrepen te hebben, dan is het niet God.”

++++

Gebed:

Heilige Geest, eeuwige adem van de Vader, liefde van de Vader en de Zoon,

leer ons niet te twisten over uw geheim, maar er in te wonen.

Waar ons verstand zijn grenzen bereikt, laat daar de aanbidding beginnen.

Maak ons één, zoals Gij één zijt met de Vader en de Zoon.

Laat alle verdeeldheid verdwijnen in het licht van de goddelijke liefde.

En voer ons binnen in het stille hart van de Drie-ene God, waar alle woorden zwijgen en alleen de liefde overblijft.

Amen.

******************