1. DE HANDELINGEN VAN JEZUS TIJDENS HET LAATSTE AVONDMAAL.

 
Voor het ontstaan van de liturgie moeten wij teruggaan naar het laatste avondmaal. We vinden de verhalen hierover bij de drie synoptische evangeliën en bij Paulus.Bij Johannes vinden we de instellingsverhalen niet. Als we deze vier verhalen (1.Kor.11,23-33 ; Mark.14,12-25 ; Matt.26,26-29 en Lc.22,15-20) met mekaar vergelijken, dan  valt ons op dat het verhaal bij Marcus en Mattheüs sterk op mekaar gelijken, evenals het verhaal van Paulus en Lucas, alhoewel Lucas zich duidelijk door Marcus heeft laten inspireren. Het verhaal van Paulus is het oudse (de brief zou geschreven zijn rond 55), maar hij verwijst naar een hem overgeleverde traditie die terug zou gaan op Jezus zelf : ‘Want zelf heb ik bij overlevering  van de Here ontvangen, wat ik u weder overgegeven heb…(v23). Het is namelijk zo, dat door de praktijk van de eerste Christenen de gebeurtenissen van de instelling tot ons zijn gekomen. Samengevat komt het hier op neer :  Jezus heeft bij het begin brood in zijn handen genomen ,Hij heft het brood omhoog  , Hij heeft vervolgens een gebed van lofprijzing uitgesproken. . Dan heeft Hij het brood gebroken het aan zijn leerlingen gegeven,

Hij heeft van dat brood verklaard : Dit is mijn Lichaam (Paulus voegt hier nog aan toe :’ voor u, doet dit tot mijn gedachtenis‘, en Lucas : ‘dat voor u gegeven wordt’). Dan had de  eigenlijke maaltijd plaats.Pas op het einde van de maaltijd volgde  het eucharistisch handelen met de wijn gemengd met water.In de versie van Lucas luidt dit :’Evenzo, de beker, na de maaltijd, zeggende : deze beker is  het nieuwe verbond in mijn bloed, die voor u uitgegoten wordt’ (Lc.v 30) Ook bij Paulus vinden wij deze toevoeging.. Bij  Mattheüs en Paulus vinden wij de constructie  enigszins anders : ‘”Dit is het bloed van mijn verbond, dat voor velen vergoten wordt tot vergeving van zonden’(Matt.28b-29a). Bij Paulus is het ongeveer dezelfde constructie., maar voegt eraan toe :’ doet dit, zo dikwijls gij die drinkt tot mijn gedachtenis’(1 Kor..11,26). Het verbond waarvan sprake verwijst naar het verbond dat God sloot met Mozes : ‘Zie, het bloed van het verbond dat de Here met u sluit, op grond van al deze woorden’ (Exodus, 24, 8). Een verwijzing  naar het nieuwe verbond vinden we  bij Jeremias : ‘Zie de dagen komen, luidt het woord des Heren, dat Ik met het huis van Israël en het huis van Juda een nieuw verbond sluiten zal..’(Jeremias, 31,31).

Uit bovenstaande kunnen we besluiten dat de instelling van de eucharistie plaatsvond tijdens een ‘maaltijd’. Vervolgens is hier reeds een eerste structuur merkbaar van een liturgie : brood nemen, dankgebed uitspreken, brood breken en uitdelen,   Hetzelfde met de beker. Ook inhoudelijk heeft jezus een belangrijk nieuw element aan toegevoegd : het brood en de wijn, worden tot lichaam en bloed van Hemzelf. Vervolgens de verwijzing naar het nieuwe verbond : het oude neemt hier een einde. Jezus sluit een nieuw verbond, dat reeds in het oude testament werd aangekondigd. Jezus is de vervulling van het oude verbond. En tenslotte : het is een gedachtenisviering , niet in de zin dat Zijn woorden louter symbolisch moeten worden opgevat, maar wel , dat telkens wanneer wij hetzelfde doen als Hij, Hijzelf zichzelf opnieuw tegenwoordig stelt.

2. DE JOODSE ACHTERGROND VAN DE EUCHARISTIE

Het ontstaan van de eucharistie  moet begrepen worden vanuit de praktijk van de Joodse religieuze maaltijden.. Jezus heeft de eucharistie ingesteld in het kader van het Joodse Paasmaal. In feite is het hier van minder belang, of dit was in het kader van een Paasmaal, dan wel gedurende een gewoon vriendenmaal ‘Het Joodse paasmaal is immers ritueel gezien een plechtiger vorm van een religieuze vriendenmaaltijd’ (A.Verheul : Grondstructuren van de eucharistie,Emmaüs, Brugge 1974).

.Om dergelijke maaltijden beter te begrijpen , moeten wij eerst iets zeggen over de ‘Beracha’ of zegenspreuken.

 
De ‘Beracha’ is de meest volmaakte gebedsvorm in de Joodse traditie. In de Beracha staat de Heer centraal. Hij wordt erkend in zijn liefdevol handelen. In de zegenspreuken wordt de Heer met name om drie dingen, die voor Hem het meest wezenlijk zijn geprezen.

In de eerste plaats wordt de Heer erkend als Schepper. Hij is de eigenaar, de koning en de schenker van alle dingen. Om al Zijn scheppingsgaven wordt Hij geloofd. Vervolgens wordt Hij geloofd, omdat Hij zich aan zijn volk geopenbaard heeft. Tenslotte wordt de Heer geprezen om Zijn belofte van de uiteindelijke Verlossing.

De ‘Beracha’ of zegenspreuk stelt de biddende gelovige in staat om ruimte te geven aan zijn gevoelens van verwondering en bewondering. Hij eert God om de wonderen die Hij verricht. Het handelen van de Heer boezemt de gelovige ontzag in. De aanspreekvorm in de ‘ Beracha’ is deels in de tweede persoon –‘Geprezen zijt Gij’ – deels in de derde persoon ‘(Hij) die ons ‘gesteld’ heeft…

 
Hoe verliep zo’n religeuze maaltijd ?

We baseren ons hiervoor op het boekje van A.Verheul, boven geciteerd.

Kort samengevat kunnen we zo’n maaltijd schematisch als volgt samenvatten :

Bij het begin van de maaltijd staat de voorzitter op ( men lag aan tafel) .

1.       Na een rituele handwassing drinkt iedereen uit de drinkbeker–          Ieder spreekt voor zich een zegengebed uit (Beracha)

2.       Begin maaltijd :  De voorzitter staat op (men lag aan tafel.)–          Hij spreekt een zegengebed tot Jahweh :’ Gezegend zijt Gij, heer onze God, koning van het heelal, die de aarde het brood doet voortbrengen ‘. Allen antwoorden : ‘Amen‘. Hij brak het brood en gaf ieder van de mede aanliggenden een stuk dat zij nuttigden.

3.       Eigenlijke maaltijd – naar einde toe opnieuw zegengebed – –          tweede rituele handwassing

4.       Wijnbeker wordt aan de tafelvoorzitter gebracht, samen met  Water. Wijn wordt gemengd met water .

5.      Tafelvoorzitter vraagt toestemming aan mede-aanligge om Het zegengebed uit te spreken (Birkat-ha-zimmoen)  :–          Bij drie gasten zei hij : ‘laat ons lofprijzen’–          Bij vier :’ ‘zegent’–          Bij tien en meer : ‘Laat ons de Heer onze God lofprijzen’–           Bij honderd en meer : ‘Laat ons de Heer onze God lof-prijzen.

6.       Mede-aanzittenden geven hun toestemming met een lofspreuk :

7.       Opheffen van de drinkbeker en uitspreken van het grot
e  Zegengebed of Birkat-ha-mazon.

8.       Nadat hij het zegengebed had uitgesproken, liet hij ‘de beker der Zegeningen’ onder de medeaanliggenden rondgaan.

 
Staan we nog even stil bij de ritus met de beker (punt 7). De rite bestond hieruit, dat de tafelvoorzitter de beker een beetje hoog voor zich hield en na het gebed haar liet rondgaan en dat men daaruit dronk. Let er op, dat elke strofe eindigt met een korte zegenformule ‘Gezegend zijt gij Heer die…’ die het thema nog eens aangeeft. Er is dus sprake van een keten van Berachot (= meervoud van ‘Beracha’; ‘Beracha’ wordt in woordconstructies ‘birkat’.)Volgen we nu even de ritus van het grote zegengebed :

Inleidende dialoog : (V = Tafelvoorzitter ; A = antwoord van de mede-aanliggenden).

V : Laat ons de Heer, onze God lofprijzen. A.Gezegend zij de Naam van de Heer nu en altijd.

V. Met uw instemming zullen wij Hem zegenen, die ons in Zijn goederen heeft doen delen.

A.Gezegend zij Hij van Wiens gaven we hebben gegeten. Door zijn goedheid

Leven wij.

Dan volgt het uitspreken van de Birkat-ha-mazon ( bestaat uit drie afzonderlijke zegengebeden) :

Birkat-ha-zan : Gezegend zijt Gij, Heer onze God, Koning van het heelal, die heel de wereld voedt met uw goedheid, uw mildheid en uw barmhartigheid. Gij geeft aan alle vlees zijn voedsel, want Gij voedt en houdt in leven iedereen. Al wat Gij, Heer, geschapen hebt geeft Gij te eten. Gezegend zijt Gij, Heer, die aan allen hun voedsel schenkt.

 
Birkat-ha-aretz : Wij zeggen U dank, Heer onze God, voor het goede en uitgestrekte begerenswaardige land, waarnaar uw liefde is uitgegaan en dat Gij aan onze vaderen als erfenis hebt geschonken. Wij zeggen U dank voor uw verbond dat Gij in ons vlees hebt bevestigd, voor de Wet, die Gij ons gegeven hebt, voor het leven, de mildheid, de genade en het voedsel dat Gij ons verschaft voortdurend en altijd. Voor al deze weldaden, Heer onze God, zeggen wij U dank en zegenen wij uw Naam. Moge uw Naam voortdurend door ons gezegend worden. Gezegend zijt Gij , Heer, voor het land en voor het voedsel.

 
Birkat-Yeroesjalayim : Heb medelijden, Heer onze God, met Israël, uw volk, Jeruzalem, uw stad, met Sion, het verblijf van uw heerlijkheid, met het koninklijk huis van David, uw gezalfde, het grote en heilig huis waarover Uw Naam is aangeroepen. God, onze Vader en onze koning, voed ons en houd ons in leven, verschaf ons spoedig hulp in onze tegenslagen. Laat ons niet afhankelijk zijn van de gaven der mensen want hun gaven zijn gering en hun beledigingen zonder maat. Moge uw heilige en vreeswekkende Naam voor ons een borg zijn. Dat Elia en ook de Messias, de zoon van David, nog komen tijdens ons leven. Moge het koninklijk huis van David, uw gezalfde, weer terugkomen en over ons heersen want Gij zijt de Enige, die ons redt ter wille van uw Naam. Doe ons weer opgaan naar Jeruzalem, geef ons weer de vreugde om haar, troost ons om Sion, uw stad. Gezegend zijt Gij , Heer, die Jeruzalem weer herbouwt.

 
De Birkat-ha-mazon, de Beracha bij uitstek bij de 3^e bekerrite, is de kern, terwijl de brood-beracha aan belangrijkheid verliest.

Omwille van het grote belang van deze Joodse maaltijdriten, is het voor ons ook duidelijk waarom de eerste Christenen zo vaak verwijzen naar gemeenschaps-

maaltijden en dat daar vroeg of laat de idee ‘Maaltijd van de Heer’ werd  aan gekoppeld.In de evangelieën staan veel verhalen van Jezus die de maaltijd neemt met zondaars, tollenaars, farizeeërs, grote massa mensen. Het lijkt wel of de

evangelisten naar DE maaltijd toe werken. Met als hoogtepunt de maaltijd met de voetwassing (Joh.13). Philippus heeft het gezien : ‘Zalig hij die met u aanzit in het Koninkrijk’.

 
De tekst die Jezus zal gebruikt hebben is zeker deze van de Joods-zeligieuze maaltijd . De tekst spreekt voor zich en is in het licht van wat met Jezus aan de hand was ontzettend beladen. Hij voegde er immers aan toe ‘…want dit is mijn Bloed dat voor u wordt uitgegoten’ ter bekrachtiging van het nieuwe verbond. Jezus heeft er dus een andere , ‘nieuwe ‘ betekenis aan gegeven. Marcus en Mattheüs gebruiken voor de broodritus het woord ‘eulogein’ (zegenen) : ‘Gezegend zijt gij, Heer onze God, Koning van het heelal, die de aarde het brood doet voortbrengen’, Amen antwoordden allen. Jezus voegde aan die formule zijn woorden toe : ‘ Dit is mijn lichaam’’. Pas voor de uitgebreidere formule van de bekerrite gebruiken zij ‘eucharist
ein’ (danken). Lucas en paulus (1 Kor.11,23-26) gebruiken ‘eucharistein voor beide riten.  Dit is begrijpelijk : Lucas was geen Jood en Paulus schreef voor christenen uit de ‘heidenen’ voor wie dat onderscheid niet meer van belang was. Het ‘doet dit tot mijn gedachtenis’ staat alleen bij Lucas en Paulus, dus na ‘eucharistein’, dat kennelijk het begripswoord ‘EUCHARISTIE’ is geworden. ‘Eulogein’ komt in latere geschriften niet meer voor !.

3. VERDERE ONTWIKKELING IN DE VROEGE KERK

‘ En allen, die tot het geloof gekomen en bijeenvergaderd waren, hadden alles gemeenschappelijk ; en telkens waren er die hun bezittingen en have verkochten, en ze uitdeelden aan allen die er behoefte aan hadden ; en voortdurend  waren zij elke dag eendrachtig in de tempel, braken het brood aan huis en gebruikten hun maaltijden met blijdschap en eenvoud des harten, en zij loofden God en stonden in de gunst van het gehele volk. En de Heer voegde dagelijks toe aan de kring, die behouden werden’. (Hand.2,44-47).

De praktijk van de maaltijden werden door de eerste christenen in ere gehouden

Er was op dit moment nog geen sprake  van een afzonderlijke  rite, los van een maaltijd..

De ons als oudste bewaarde tekst komt uit de ‘Didachè’, een ‘onderricht van de apostelen’. Dit gebed erin is nog een maaltijdgebed te noemen. Vermoedelijk te Antiochië ontstaan in ca 100 na X. De joodse drieledige beracha is herkenbaar :

‘ Inzake de eucharistie dankt als volgt :

eerst omtrent de beker :

1 ‘Onze Vader, wij danken U

voor de heilige wijnstok van David, Uw dienaar,

die ons door Uw dienaar Jezus hebt geopenbaard..

Aan u de eer in de eeuwen’

2.Vervolgens met betrekking tot het gebroken brood :

‘Onze Vader, wij danken U

voor het leven en voor het inzicht,

dat U ons door Jezus, Uw dienaar, hebt geopenbaard.

U zij lof in eeuwigheid !.

3.Zoals dit gebroken brood op de bergen verstrooid  was

En bijeengebracht  één  werd,

Laat zo uw Kerk van de uiteinden der aarde

In Uw Rijk bijeengebracht worden,

Want aan U is de heerlijkheid

en de macht door Jezus Christus in eeuwigheid

4.Niemand ete en drinken van uw eucharistie buiten diegenen die In de naam van de Heer gedoopt zijn. Want hierover heeft de Heer gezegd : ‘ Geeft het heilige niet aan de honden’ (Matt.7,6).

5. Nadat Gij u verzadigd hebt, dankt aldus :

Heilige Vader, wij danken U voor Uw heilige Naam

Waaraan U een woonplaats in onze harten hebt bereid,

En voor de kennis, het geloof en de onsterfelijkheid

Die U ons door Jezus, Uw dienaar, hebt geopenbaard.

U zij lof in eeuwigheid !

6.Gij, almachtige Heer, hebt alles geschapen

Omwille van Uw Naaam.

Voedsel en drank hebt U de mensen gegeven om te nuttigen,

Opdat zij U danken ;

Maar aan ons hebt U geestelijk voedsel en drank geschonken

En eeuwig leven door Uw dienaar.

Wij danken U voor alles, omdat U machtig zijt.

U zij lof in eeuwigheid.

7.Gedenk, Heer, Uw Kerk, haar te verlossen van alle kwaad

En haar in Uw liefde te voltooien,

En brengt haar, de geheiligde, van de vier windstreken

bijeen in Uw Rijk.

Dat Gij U Bereid hebt.

Want aan U is de macht en de heerlijkheid in eeuwigheid.

8.Dat de genade kome en de wereld verga.

Wie heilig is, kome  nabij ; wie het niet is, moet boete doen.

Heer, kom !

Amen.( genomen uit het boek : ‘De bijbel en het Christendom’ verschill.auteurs

4 delen. Deel 1 pp.64-65) De nummering van de bladz. is van mij.Strofe  1-4 vormt hst. 9/ strofe 5-8 vormt hst.10.

.

Commentaar :

Vers 1 : ‘eerst omtrent de beker’ : de tekst doelt op de eerste bekerritus. Zie: lc.22,17.

‘Dienaar’ : letterlijk ‘knecht’, kind, hulp, rechterhand

Aan U de eer in de eeuwen : de joodse zegenformule is een ‘eringsformule’(doxologie ) geworden.

Vers 2. : vervolgens met betrekking tot het gebroken brood : Verwijst naar de broodrite. Want aan U is de heerlijkheid …: weer een doxologie.

Vers 3 : op de bergen :  een mooi woord voor groene heuvels ? een associatie met de Berg van Jezus , van Mozes ?

Bijeengebracht worden : Eenheid was toen al een aandacht-vragend , want wezenlijk element

Door Jezus Christus in eeuwigheid : doxologie door ( en met en in) Hem.

Vers 4 : Niemend ete en drinke :  zie Paulus’aanwijzing in Kor.11,17vv : eerbiedig eten ; dit soort maaltijd is niet om je honger te stillen ; het gaat om iets heiligs.

Vers 5. : Nadat gij u verzadigd hebt : = na de maaltijd.Een goed moment om te danken. : Danken om Jezus Christus..Om dat dankzegg
en gaat het nu.

U zij lof…: doxologie.

Vers 6 : Danking om eten en drinken

Gij hebt alles geschapen : Joods (Gezegend zijt Gij, Heer onze God, koning van het heelal)

U zij lof.. : weer afsluiting met een doxa-woord.

Vers 7 : Smeking om de Kerk.

De vier windstreken …: ‘Uit het Oosten breng Ik uw kroost terug en uit het Westen verzamel Ik u. Tegen het Noorden zeg ik : Geef hier ! en tegen het Zuiden : Houd hen niet vast…’Jes.43,5vv.

Want aan U is de macht….. : slotdoxologie.

Vers 8. : Uitnodiging tot de communie

Heer kom (Maranatha) : de Heer komt (of : is gekomen).

Hier ontbreekt het instellingsverhaal. De apostelen deden wat de Heer deed en dat hebben zij doorgegeven aan hen die volgeling van Jezus wilden zijn. Het instellingsverhaal zal pas later komen, als legitimatie of inspiratie daartoe. Later, toen de maaltijd uitviel, en de eucharistie een aparte dienst ging vormen zijn de verzen 1-4 verdwenen. Maar het ter zake stellen van brood en wijn, evenals het naar voren brengen, aan het begin van de maaltijd is gebleven en heeft die plaats behouden, wat wij anaphora (offerande ), noemen.

 
Geleidelijk aan zal de maaltijd verdwijnen. Vinden wij hier een voorbeeld van in de ‘Traditio apostolica’ van Hippolytus (ca.250 te Rome) ? Hier verschijnen de instellingsverhalen wél.

We geven als voorbeeld de tekst van Hippolytus uit de ‘Traditio apostolica’ (uitg.ed Botte, Münster,1963). De vertaling is van Prof. H.Wegman (+) :

 
‘Wij danken U, God, door uw welbeminde Zoon Jezus Christus, die Gij op het einde der tijden als Redder naar ons hebt gezonden, als Verlosser en Boodschapper van uw wil. Hij is Uw Woord,

onafscheidelijk met U verbonden. Door Hem hebt Gij alles geschapen, in Hem uw welbehagen gesteld. Gij hebt Hem vanuit uw hemel gezonden in de schoot van een Maagd. In haar ontvangen is Hij mens geworden. Hij heeft zich geopenbaard als uw Zoon, geboren uit de Heilige Geest en uit de Maagd.

Hij heeft om Uw Wil te volbrengen en u een heilig volk te bereiden zijn handen uitgestrekt toen Hij leed : om door te lijden allen die in U vertrouwen van het lijden te verlossen.

Toen Hij zich vrijwillig overgaf de lijdensweg te gaan, om de dood te vernietigen, de hel met voeten te treden, de rechtvaardigen te verlichten, de geloofsregel te bevestigen en de opstanding te openbaren, nam Hij brood, sprak de dankzegging en zei : ‘Neemt en eet, dit is mijn lichaam, dat voor u zal worden gebroken’.

Zo ook de kelk en Hij sprak : ‘Dit is Mijn bloed dat voor u gegoten wordt. Als gij dit doet, doet het ter gedachtenis aan Mij’.

(Derhalve) Zijn dood en opstanding gedenkend bieden wij U aan het brood en de beker, terwijl wij U danken dat Gij ons waardig hebt gekeurd voor uw aangezicht te staan en U te dienen.

 
Wij vragen U Uw Heilige Geest te zenden over de gave van de heilige Kerk, in eenheid te verenigen al degenen, die deelnemen aan het heilige (mysterie). Vervul hen met de Heilige Geest ter bevestiging van het geloof en de waarheid, zodat wij U loven en verheerlijken door Uw Zoon Jezus Christus.

 
Door Hem mogen U worden gebracht glorie en eer, Vader, Zoon met de Heilige Geest, in de heilige Kerk, nu en in de eeuwen der eeuwen.

Amen’

 
Hier hebben we dus waarschiinlijk  reeds te maken met een eucharistieviering, die los staat van een maaltijd, met daarin – op het einde- een eerste aanzet van een epiclese.

Ik wil er tenslotte nog op wijzen, dat  Augustinus gewag maakt van zowel een eucharistie mét maaltijd als een eucharistie zonder maaltijd, en dit op witte donderdag:’ De  avonddienst  is toch voor de vasters  zo laat gezet ? Want nu is het overal verschillend, en dat hangt samen met dat al of niet eten en baden, en sommigen zeggen bovendien dat er tenminste één offer na de coena (=avondmaal) gecelebreerd moet worden omdat er geschreven staat  simili modo postquam coenatum est (= zo ook na de maaltijd).Wel, dit laatste argument is onzinnig. En wat de dubbele dienst betreft, ik houd het er voor dat de morgendienst er is voor de niet-vasters die een bad nemen (dus zonder maaltijd – noot van mijzelf), en de avonddienst voor de consequente vasters die wel geen bad nemen doch eerst laat hun coena gebruiken en dan ter kerke gaan. En wat dit laatste punt betreft, dat er bij ons hier dan des avonds en nog wel ontnuchterend wordt gecelebreerd en gecommuniceerd, dat gebeurt alleen op deze dag, en is een historische herinnering, aan het uur en de omstandigheden van het Laatste Avondmaal’Augustinus, uit de brieven aan Januarius.geciteerd in ‘Augustinus de zielzorger – F Van der Meer- deel II, p 22)

(nb.het baden stamt uit de tijd na 313, toen er elk jaar zeer veel dopelingen waren, die zich veertig dagen niet hadden gewast. Maar dan werd er niet gevast.Baden en vasten gingen niet samen.

Dat in de oudste teksten de instellingswoorden niet altijd voorkomen, wil daarom niet zeggen dat het niet gebeurde. Er zijn teksten bekend waarin deze wel vermeld worden :

Zoals bv. Bij Justinus (rond 165) in zijn ‘eerste apologie’ : we citeren : ‘ Na de voorlezing (van de apostelen of de profeten) houdt de voorganger een toespraak….Dan wordt brood, wijn en water gehaald, en de voorganger spreekt met krachtige stem de gebeden en dankzeggingen uit waarmee het volk instemt door met ‘Amen’ te antwoorden.Daarna wordt het geconsacreerde uitgedeeld waarvan iedereen zijn deel krijgt. (geciteerd in Bijbel en Christendom, verschillende auteurs, deel 1, p.62. ) In dezelfde apologie zegt hij nogmaals ongeveer hetzelfde, maar daar is wél sprake van het uidelen van de wijn :’Na de dankzegging….delen de diakens het brood, het water en de wijn uit aan alle aanwezigen en brengen de gave ook naar diegenen die afwezig zijn’( Bijbel en Christendom, op.cit.deel 1, p.67.)

De reden waarom de instellingsverhalen niet altijd voorkwamen is waarschijnlijk omdat het hier gaat om te  ‘doen wat de Heer deed’. Kennelijk was het gemeenschap zijn in Jezus Christus  voldoende basis voor de Eucharistie, zonder consecratiewaarden. De consecratie is anamnese, desnoods

het toppunt ervan, ‘ons’ brood hier en nu verbonden met ‘Zijn  Brood’ toen en

ginds

 
We vinden hier echter nog geen ‘Onze Vader’ :   ‘.Noch bij Justinus (rond 150), noch in de ‘Traditio apostolica’ van Hippolytus (rond 215) vinden we enige vermelding van het Onze Vader tijdens een eucharistieviering. De nuttiging sloot toen nog onmiddellijk bij het eucharistisch gebed aan . Zelfs wanneer wij in de eerste helft van de vierde eeuw, o.a. in de zgn Clementijnse liturgie en het euchologion van Serapion van Thmuïs de tendens gewaarworden om aan de communie enkele voorbereidende gebeden te laten voorafgaan, dan vinden wij daaronder nog  steeds niet het Onze Vader vermeld’ (A.Verheul, op.cit. p. 98-99)

Het is pas in de vierde eeuw dat zowel in Oost als West het  Onze Vader als voorbereidingsgebed op de communie verschijnt.  In het Oosten is er sprake van bij de schrijver van de mystagogische catechesen, bij Cyrillus van Jeruzalem (rond 385) of diens voorganger en in sommige homilieën van Johannes Chrysostomos., bij Gregorius van Nyssa en Faustus van Byzantium In het Westen zijn het vooral Ambrosius en Augustinus en Hiëronomus die er gewag van maken. (A.verheul : op.cit.p99)

4. VERDERE ONTWIKKELING VAN DE ANAPHORA IN DE    BYZANTIJNSE LITURGIE

 Waar tot nog toe de ontwikkeling voor Oost en West gelijklopend waren, gaan we ons nu vooral toespitsen op de ontwikkeling van de Byzantijnse liturgie.

Er zijn heel veel bronnen te vinden voor de liturgie in het Oosten, indirekte en direkte. We beperken ons tot de direkte bronnen :

Deze direkte bronnen hebben vooral betrekking op de liturgie van Jeruzalem, die van grote invloed is geweest. Jeruzalem en Palestina waren sinds Constantijn de pelgrimsoorden bij uitstek. Daar, in de grote kerken, gebouwd door de keizer en de keizerin, ontplooide zich een plaatselijke liturgie die een grote uitstraling heeft gekend. Een tweede belangrijk centrum was Antiochië.

We steunen ons voor dit onderzoek op het boek : ‘Geschiedenis van de christelijke eredienst in het Westen en in het Oosten, H.A.J Wegman, Gooi en sticht bv, Hilversum,1976.’

Direkte bronnen :

‘Itinerarium Aetheriae’
: rond 400- beschrijving van de eredienst te Jeruzalem – geen teksten

Het Armeens lectionarium : over de organisatie van de viering van het kerkelijk jaar – een leesrooster en de keuze van de kerkgebouwen voor de liturgie – alles te Jeruzalem.(420-450).

Het Georgisch lectionarium.

De catechesen van Cyrillus van Jeruzalem.

Constitutiones apostolicae : 5^e eeuw – met betrekking tot de kerkorde in Antiochië. Boek VIII : gedetailleerde beschrijving van de Eucharistie.

Testamentum Domini nostri Jesu Christi : monophysitisch – gegevens ook over de eucharistie.

Belangrijk is, dat wij vooral uit deze bronnen veel kunnen leren over de christelijke initiatie : doopsel-zalving-eucharistie.

We hebben een zeer afgewogen voorbeeld van de ‘anaphora’ van Jeruzalem. We geven hiervan een poging tot reconstructie. (Wegman : p69 – franse tekst / vrije.vertaling is van mij) (we nemen alleen de tekst vanaf de instellingswoorden.:

1.Er is eerst een lofprijzing tot de Vader

2.dan volgt het Sanctus

3.vervolgens een Embolisme van het Sanctus

4.dan worden de wonderdaden van God in de geschiedenis aangegeven

5.De instellingswoorden :

‘Daar Hij zich ging onderwerpen aan de vrijwillige dood, Hij zonder zonden, voor ons zondaars, de nacht waarin Hij zou worden overgeleverd voor het leven en het heil van de wereld.

(De priester richt zich op, neemt het brood en zegent het met het teken van het kruis, en zegt : )

Het brood in zijn heilige en onbevlekte handen nemend en zonder zonden, en het aan U aanbiedend, God en Vader, dankte Hij U, sprak de zegen uit, Hij heiligde het,brak het en gaf het aan Zijn leerlingen  en apostelen zeggend :

Neemt, eet, dit is Mijn lichaam gebroken voor U en uitgedeeld tot vergeving der zonden.

(Het volk 🙂 Amen

(Vervolgens, na de kelk te hebben genomen, zegt hij met zachte stem, na het met het kruisteken te hebben gezegend )

Hetzelfde, nadat zij gegeten hadden, mengde hij de wijn en het water.Hij sprak de zegenbede uit,deelde het uit aan Zijn leerlingen en apostelen, zeggend:

(en het opheffend)

Drink allen hieruit, dit is mijn bloed, het bloed van het nieuwe Verbond, vergoten voor u en voor velen en uitgedeeld tot vergeving der zonden.

(Het volk : )Amen.

Vervolgens, zich oprichtend zegt hij met zachte stem )

Telkens Gij van dit brood eet en deze beker drinkt doe dit tot gedachtenis aan Mij.Verkondigend de dood des Heren totdat Hij wederkomt.

(En de aanwezige diakens antwoorden 🙂

Wij geloven en belijden.

(Het volk)

Wij verkondigen Uw dood, Heer, en wij belijden Uw Verrijzenis.

Anamnese (gedenken)

(Vervolgens maakt de priester het kruisteken en zich buigend zegt hij : )

Gedenken wij Zijn dood en verrijzenis uit de doden op de derde dag, van Zijn hemelvaart waar Hij zit aan Uw rechterhand, God en Vader, en van zijn tweede glorierijke wederkomst, wanneer Hij komt om levenden en doden te oordelen elk naar zijn werken ;  Wij offeren U dit heilig en onbloedig offer opdat wij niet naar onze fouten  en schulden zou
den beoordeeld worden, maar volgens uw barmhartigheid en menslievendheid. Delg de zonden uit van hen die tot U bidden.

(En Hij roept uit : )

Want Uw volk en Uw Kerk smeken U

 
(Het volk):

Heb medelijden met ons o Vader almachtig.

Epiclese

(En de priester terug rechtstaande zegt met zachte stem )

Heb medelijden met ons, o God, o Vader Almachtig, en zend over ons en over Uw gaven hier aanwezig, Uw Heilige Geest ;

(knielend zegt hij : )

De Heer en Levendmaker, die met U God en Vader en met uw Zoon troont, Hij die met U regeert, één in wezen en eeuwig met U. Hij die gesproken heeft door de Wet en de Profeten en in het Nieuwe Verbond, die gekomen is onder de gedaante van een duif over onze Heer Jezus Christus in de rivier de Jordaan, die is neergedaald over uw Heilige Apostelen onder de vorm van vurige tongen;

(en hij roept uit : )

Opdat Hij zou komen en hij van dit brood, het lichaam van Christus zou maken.

(Het volk : ) Amen

(De priester : ) en van deze beker het kostbaar bloed van Christus.

(Het volk : ) Amen

(De priester, zich oprichtend : ) Opdat zij het zouden worden voor allen die eraan deelnemen tot vergeving der zonden en voor het eeuwig leven voor de heiliging van zielen en lichamen, tot vruchbaarheid van onze goede werken, voor de bevestiging van Uw Heilige Kerk die Gij gebouwd hebt op de rots van het geloof, dat ze zou weerstaan aan de machten der hel, haar bevrijdend van elke ketterij en ergernissen die onrust brengen tot aan de voltooiing der tijden.

(En alleen de aanwezige geestelijken antwoorden : ) Amen

We hebben hier duidelijk te maken met een Antiochische anafora die als kenmerk heeft :

1.       Lofprijzing tot God, uitlopend op het driemaal heilig

2.       De gedachtenis van Gods heilshandelen (dankzegging – anamnese – met als centrum : het instellingsverhaal

3.       Jezus opdracht : doet dit tot mijn gedachtenis

4.        Epiclese.

(In de Alexandrijnse anafora is er ook een epiclese voor het instellingsverhaal)

De liturgie van Jeruzalem is model geweest voor de verdere ontwikkeling van de liturgie voor zowel het Oosten als het Westen.Alhoewel Jeruzalem reeds lang geen politiek centrum meer was, dat was eerst Antiochië en later Constantinopel), toch werd het door de Keizer een Kerkelijk centrum. Velen gingen er de heilige plaatsen bezoeken. Zo kwam ook  de rest van de Oosterse

Christenheid onder invloed van de liturgie van Jeruzalem.

 Het is ongeveer in dit tijdperk (300-600) dat de meeste ritussen vorm hebben

gekregen, zowel in Oost als in West. Meestal gecentreerd rond een bepaald centrum, een bepaalde lokale kerk. Vanuit een drang naar eenheid ontstond er een soort groepsvorming rond één centrale Kerk. Het gevolg hiervan was het ontstaan van verschillende ritussen (zowel in oost als in west).

5. DE VOORNAAMSTE RITUSSEN WELKE IN DEZE PERIODE ONTSTONDEN :

Alexandrië :

De metropool van Egypte – kerkelijk centrum

Door het monophysitisme (451) is de Kerk van Egypte verdeeld in :

–          Orthodoxen : die hun eigenheid opgaven en zich met Constantinopel conformeerden

–          De Kopten (monophysitisch)

De oude Alexandrijnse traditie moet men bij de Kopten zoeken (en Ethiopië)

Antiochië :

De Griekse stad in Syrië was lange tijd het politiek centrum, en daarom ook kerkelijk van grote betekenis.Daar ontwikkelde zich een eigen ritus die een grote uitstraling heeft gekend en met name Constantinopel heeft beinvloed.

In 451 werd de Kerk van Antiochië verdeeld in :

–          Orthodoxen : (melkieten, volgelingen van de Keizer) die verbonden blijven met Constantinopel en de eredienst ervan overnamen( die zelf in oorsprong  Antiocheens is)

–          De monofphisitische ritus van de Jacobieten, : hierin leeft vooral de Antiocheense traditie voort.Christenen van India (Malabar) hebben in de 17^e eeuw deze traditie overgenomen Ook bij de Kopten was de invloed ervan groot.

–          De Maronieten : Ontstaan in 681 (monotheletisme ) Zij hebben  de Syrische traditie bewaard, maar zijn sterk gelatisiseerd toen ze zich met Rome unieerden.

 Perzië :

Kwam met het Christendom in aanraking via Antiochië en vooral Edessa . Het Christendom is Syrisch, de Oost Syrische traditie  genoemd, met eigen acce,nten en gebruiken, die te maken hebben met hun geïsoleerd bestaan, die leefden buiten het Romeinse imperium. Deze Kerk is Nestoriaans geworden en heeft zich bijna geheel van de andere Kerken afgesloten (einde 5^e eeuw). Hier zijn de oudste lagen van de eredienst goed bewaard gebleven en de gedachteniswereld van de joods-christelijke gemeenten is er nog in voelbaar .

Constantinopel :

Ondervond invloed van Antiochië en is theologisch bepaald door Capadocië (Gregorius van Nazianze was aartsbisschop van Constantinopel.). Constantinopel werd steeds machtiger, ook Kerkelijk, door de groeiende invloed van de Keizer, het overweldigde Antiochië en Jeruzalem.

De Byzantijnse ritus is een merkwaardige synthese van verschillende tradities. Er is een merkwaardige inbreng merkbaar van gans het oosters christendom.Het oosten heeft ook steeds over alle dwalingen gezegevierd, en er telkens rijker uit voortgekomen..Wat wij tegenwoordig de oosterse liturgie noemen is de Byzantijnse liturgie. In Alexandrië, in Oost-Europa, zelfs in Syrië, de koptische en Armeense traditie is de Byzantijnse invloed merkbaar.’ Door de opname van vele tradities en verwerking daarvan is de Byzantijnse traditie de uitdrukking van het Oosters christendom’ ‘The Byzantine synthese’(Schmemann)

(Bron : Geschiedenis van de Christelijke eredienst in het westen en het oosten, op.cit. pp.75-76)

6. DE ANAPHORA, INGEDEELD VOLGENS DE RITEN OF FAMILIES

De oosterse anaphora stemmen hierin overeen, dat zij als compositie geen veranderlijke gedeelten kennen.

De Oost-Syrische anaphora : een keuze :

1.       De anaphora van de Apostelen Addaï en Mari :

Het zijn de oudst bekende teksten (3^e eeuw ?).Er is geen instellingsverhaal .Bovendien zijn er latere toevoegingen : sanctus en misschien de epiclese.Het is een gebed, semietisch van kleur : verheerlijking van de Naam Gods, vermelding van de zondigheid en begenadiging van de mens als heilseconomie van God. Het lijkt nog op een tafelgebed.: de verkondiging van Gods grote daden in Jezus tot op vandaag.

 2.       De anaphora van de apostel Petrus (maronietisch)

     Staat in verband met het vorige, maar door toevoegingen ontwikkeld.

3.      De anaphora van  Theodorus van Mopsueste

4.       De anaphora van Nestorius : Beïnvloedt door de west Syrische (Jeruzalemse ) traditie(zo ook die van Theodorus van Mopsueste)

De West-syrische anaphora :

1.        De anaphora van de 12 apostelen

2.         De anaphora van de H.Chrysostomos

          De teksten schijnen terug te gaan op een gemeenschappelijk ouder

          origineel uit het begin van de 4^e eeuw (Antiochië).Kan overeenkomt

          hebben vertoond met die van Addai en  Mari en had waarschijnlijk geen

          sanctus met inleiding. Het auteurschap van Chrysostomos is omstreden.

          Het oude origineel heeft in de loop der tijden theologische toevoegingen

          gekregen.

Structuur :

a.in het eerste deel en de dankzeggen werden vermengd

b.Sanctus  met inleiding lijkt inderdaad een latere toevoeging. Er is een duidelijke onderbreking van de compositie.

c.Na het sanctus is er geen duidelijke anamnese (gedenken)van de

heilsdaden van God : één zin vormt de overgang naar het instellingsverhaal.

d. Anamnese

e. Epiclese

f. De smeekbeden

g. De doxologie.

De opbouw is eenvoudig, typisch Antiocheens.

. 

3.    De anaphora van Basilius.

          Er is een Byzantijnse lange versie en een Alexandrijnse korte versie.  Het

          is een typisch Griekse anaphora, die elke semitische trek heeft verloren

          en     waarin harmonie en theologische reflexie voorop staan.

     De opbouw is Antiocheens :

      a.Lofprijzing : waartoe de mens alleen in staat is door de Zoon en in de  

          Geest(Triniteitshymne)

      b.uitlopend in het Sanctus

.     c.Anamnese van Gods heilsdaden in de schepping en de herschepping,

         dat het werk is van de Zoon

      d. Het instelingsverhaal

      e.anamnese (offer-gedachtenis)

      f.De intercessiones

      g.De slotdoxologie

Vermelden wij ten slotte ook nog kort de Alexandrijnse anaphora.Deze verschillen van de Antiocheense door de opbouw van de anaphora. Meest opvallend is dat er ook een epiclese is voor de instellingsverhalen.

1.       De anaphora van Marcus : Grieks geschreven, de koptische vertaling is bekend.

Structuur :

a.Lofprijzing en dank tot God, die de mens geschapen heeft.

b.Het offer ( dankzeggend offeren wij een geestelijke en smetteloze cultus)

c.De smeekbeden voor de Kerk en de volkeren en allen die in nood verkeren.

d.Sanctus, met inleiding.

e.Eerste Epiclese, in aansluiting op ‘Vol zijn hemel en aarde van uw glorie’ –‘maak ook deze gaven vol van uw zegen door de Heilige Geest.

f.instellingsverhaal met anamnese

g. Epiclese

h. Doxologie.

2.       De anaphora van de papyrus Dêr-Balyzeh.

3.        De anaphora van Serapion : opvallende tekst waarin de Didachè wordt geciteerd en het instellingsverhaal wordt uitgelegd. De epiclese is een ‘logos’epiclese  

.(Bron : Geschiedenis van de eredienst in het Westen en het Oosten, op.cit.pp.101-103)

Voor ons is de anaphora van de H.C
hrisostomus van belang. De andere anaphora zijn eveneens van belang in die mate dat ze de anaphora van Chrisostomus hebben beïnvloed, maar ook omwille van hun eigen inbreng .Toch vinden we in alle anaphora ongeveer vergelijkbare elementen terug , zij het soms op een andere wijze en structuur.

In de verdere ontwikkeling zien we een grote Byzantijnse synthese naar voor komen.De Byzantijnse liturgie is vooral beïnvloed door de Antiochische ritus, maar anderzijns hebben de andere ritussen grote invloed ondergaan van de

Byzantijnse.

Ter afsluituing geef ik hier nog de structuur van de huidige anaphora binnen de Liturgie van de H.Chrisostomus , aan ons om de teksten met mekaar te vergelijken :

            DE EUCHARISTISCHE CANON :

a.      oproep om aandacht : Laat ons in vreze staan

b.      HET EUCHARISTISCH GEBED

–          Het is recht en waardig….

–          Heilig …(driemaal heilig)

–          Herdenken van het Avondmaal

–                C. CONSECRATIE

–          De  instellingswoorden

–          Offer van het lichaam en bloed met lied : ‘Wij prijzen U’

–          Epiclese of aanroeping van de Heilige Geest

           D. GROOT GEBED

–          Gedachtenis aan de heiligen, de overledenen en levenden

–          Lofzang voor de moeder Gods

–          Samenvattende litanie + stil gebed van de priester

–          Onze Vader

           E  OPHEFFING, BROODBREKING en COMMUNIE

–          Zegening, gebed

–          Het heilige voor de Heiligen

–          Broodbreking en gedachtenis

–          Communiegebed

           F  COMMUNIE VAN PRIESTER EN DIAKEN

 &nbs
p;         G  ZEGENING VAN VOLK MET DE KELK

           H  COMMUNIE VAN DE GELOVIGEN

    I   OVERBRENGING VAN DE GAVEN NAAR DE      PROTHESIS

          J   WEGZENDING VAN DE GELOVIGEN – KUSSEN VAN HET  

                      KRUIS EN UITDELEN VAN HET ANTIDORON.

BESLUIT

Deze uiteenzetting is verre van volledig , er is té weinig nog ingegaan op het tekstmateriaal.Té weinig is ook de geschiedenis van het ontstaan van de anaphora beschreven, omdat hiervoor dikwijls de nodige gegevens ontbreken. Toch is misschien iets naar voor gekomen van de rijkdom van de Byzantijnse synthese, welke wij in onze Kerk nu kennen, en dat het oosters Christendom zo heeft gekenmerkt. Het was mijn bedoeling ,kort maar toch verhelderend, een stukje geschiedenis van de anaphora naar voor te brengen. Het moge ons helpen tot een beter begrijpen van de orthodoxe liturgie in zijn geheel.

Kris Biesbroeck

BEGIN VAN HET SPIRITUELE LEVEN  :

ALLES VAN GOD VERWACHTEN

Door hiëromonnik Elie

Monasterium van de Ontslaping van de Moeder Gods in La Faurie

(Frankrijk)

De titel van dit artikel kan ons verwonderen : kan men werkelijk spreken van een begin van het geestelijk leven ? Wanneer begint het leven in God in werkelijkheid ?  Zoals het Oude Verbond vanaf het begin het Nieuwe heeft voorbereid, deze keer ‘geschreven in het hart van de mensen’(1), zo is er ook in het diepste van onszelf iets als een waterbekken, dit levende water, wachtend om te ontspringen zoals St.Ignatius van Antiochië het ons beschrijft.

Indien men echter kan spreken van een begin van het spirituele leven, dan is het omdat er een moment is in ons bestaan waar men meer bewust gaat doordringen in de intimiteit van God. Maar deze intimiteit is een goddelijke gave, bijna een charisma (2) die geworteld is in de houding van overgave aan God, van vertrouwen.

            Wij zullen hier in nederigheid proberen enkele aspecten te beschouwen van deze houding, die  boven alles van groot belang zijn. Men moet onmiddellijk zeggen dat deze houding van overgave van zichzelf niet zozeer een moreel voorschrift is dan wel een passende innerlijke houding die moet leiden tot bloei van het goddelijk leven in ons.

            De orthodoxe liturgie (3), in haar schitterende hymnen, vermaant ons om ‘ alle aardse zorgen opzij te zetten’ Vertrouwend op God moeten wij al onze beslommeringen opzij zetten.. Of het nu gaat om relationele, familiale , professionele of zelfs spirituele problemen, wij moeten alles voor God opofferen,, om aldus een zekere beschikbaarheid te verwerven voor zijn Geest. Nog eerder dan een zintuigelijke zwaarte , is de logheid van het vlees  een ongeordende knoop van onze gevoelens, van onze gedachten of nog , van onze herinneringen. Dit alles is zeker niet slecht op zich , maar het vertroebelt onze blik. Daarom is het noodzakelijk van zich fundamenteel te leren ‘ont-scheppen’ (‘décréer’- van nul af aan herbeginnen) (4), om alles te vergeten, om klaar en duidelijk te leren ‘geheel en al oog te zijn’, zoals Abba Macarius (5)het zo graag in herinnering bracht, want door zichzelf onder de loep te nemen, ontdekt de mens op mysterieuze  wijze God.

            Men ziet aldus, in een eerste beweging, dat de omvang van de zorgen onze geestelijke wedergeboorte hinderen. Dit wordt door Paulus benadrukt, zij houdt ons aan de oppervlakte van onzelf, ver verwijderd van het goddelijk geheim van ons hart (6) ‘En wie van u kan door bezorgd te zijn één el aan zijn lengte toevoegen ?’(7).

            Eenmaal we ons van dit juk hebben ontdaan, treedt een ander struikelblok op. Want, vanaf het moment waarop men heeft geleerd onze kwellingen zonder ophouden aan God toe te vertrouwen, ontstaat er al vlug de neiging om zelf de ‘architect’ te worden van zijn eigen spiritueel leven.

            Wanneer men moet stilstaan, herbegint alles op een ander niveau. Het moeilijkste is niet ertegen te strijden, maar elke strijd op te schorten,. Of het nu gaat om het vasten, het volgen van een regelmaat in het persoonlijk gebed, of bepaalde evangelische voorschriften in acht nemen als een vorm van innerlijke hygiëne. Dit alles is slechts stro vergeleken bij het goddelijk vuur.

            Wij moeten goed begrijpen dat dit slechts middelen zijn. Het doel moet zijn : zich overgeven aan God. God verlangt onze vurige harten, niets meer. Het doel van onze belijdenis is het Koninkrijk der hemelen. Ons doel is de zuiverheid van hart te bereiken, zal St.Cassiën van Marseille (8) ons met overtuiging zeggen.

            Jacob heeft met God gestreden tot de vroege morgen. Ten slotte, gekwetst, heeft hij de goddelijkheid van zijn tegenstrever erkend. Hij ontving de zegen van deze laatste. Hier zien we het beeld zelf van ons leven in de geest in zijn hoogste vorm.

            Té dikwijls strijden we tegen God in het geloof van daardoor zichzelf te verheerlijken. Het is een vorm van mystiek activisme die zich verstart rondom ons ‘inwendig oog’. Dit omhulsel beroofd ons van onzelf en wij bemerken het zelf niet.Wij kunnen God niet aanschouwen. Dus, zoals de zon ons toelaat  om de wereld te zien, is God de glans die ons geweten toestaat om zich in waarheid te onthullen.Dus, door glans, en zoals een forel die tegen de stroom in  zwemt, is het ons mogelijk even, zij het weinig, enkele  schitteringen uit te zaaien van het goddelijke zijn.

Deze tweede beweging maakt ons een gevaar duidelijk, dit van voor zichzelf de bron te zijn van het ‘ spirituele leven’.Dit autisme maakt ons volledig ondoordringbaar. Het sluit ons af, uit vrees voor het nieuwe en dus voor het onbekende van de wil van God. Het is echter een  ‘menselijke ‘ angst. Té ‘menselijk’ zonder twijfel, omdat de wil van God een afgrond is, maar men mag niet vergeten, een welwillende afgrond.

             De vrees om de teugels los te laten opdat God de caravaan leidt, stelt onze angst voor de woestijn op de proef. Men neemt dan de tragische beslissing te gaan daar waar het goed voor ons lijkt……vervolgens vecht men tegen de bedrieglijke schijn die de woestijn ons in haar onmetelijkheid toont.

            De zalf van deze wonde is er wellicht één van de minst aangename, want het zal ons in alle helderheid de roes doen aanvaarden die het diepste bewustzijn van Gods wil veroorzaakt. Op het einde van de rit wil God slechts het goede, maar wij weten niet wat Hij voor ons in pet heeft, en daar zit onze vrees.

            Als remedie moeten wij, een ‘strategie van het onmogelijke’ (9) aanhangen door ons met vertrouwen over te leveren aan de goddelijke pedagogie, die, het is waar, dikwijls een ‘kennis doorheen dieptepunten’(10) is. Het is niet de weg die onmogelijk is, het is het onmogelijke die de weg is(11).

            Het derde kernpunt van deze beschouwing  houdt in, niet te vervallen in dat wat men, niet zonder ironie ‘een heilige luiheid’ zouden kunnen noemen. Vrede is echter geen energieloos iets.

             Door ons bewustzijn te hebben ontlast en ons in soberheid en waakzaamheid (12) beschikbaar te hebben gesteld voor het nieuwe van God, achtervolgt ons het quietisme met zijn schaduw. Alles van God verwachten betekent geen verzaking aan elke daad. Alles van God verwachten, is zijn gave aannemen, met iedere dynamiek die dit zoeken met zich meebrengt. De Heilige Graal is hier het verlangen van God. Daarom kan men spreken van gezond verstand. ‘En wanneer gij de zuidenwind  ziet waaien, zegt gij : er zal hitte komen, en het gebeurt. Huichelaars, het aanzien van aarde en hemel weet gij te onderkennen, waarom onderkent gij deze tijd niet ?’(13)

            Men kan niet anders dan constateren, dat, verre van ons te onttrekken aan ons eigen spirituele bestaan, en zonder ons als dusdanig futloos te maken, men de bronnen moet kunnen onderscheiden die de richting bepalen van onze lange, moeilijke tocht van waaruit het Woord in levende wateren opborrelt.

            Een spreuk over het woestijnzand resumeert gans onze bedoeling ‘Geef uw bloed en ontvang de Geest’, zegt ze. Want door zich geheel te geven, tot bloedens toe zelfs, moet men nog alles van God verwachten. Door zich zo op God te verlaten, schenkt Hij ons de gave van het volmaakte leven, de Heilige Geest.

            Om te besluiten moeten wij nog een laatste essentieel punt verduidelijken. Deze houding , die wij hebben getracht te beschrijven, namelijk, het zich volledig overleveren aan God, is geen toestand welke men meteen definitief kan bereiken zonder slag of stoot. Het is   een werk die men ‘honderdmaal in zijn leven moet herhalen’ (14).

            Dan, en alleen dan, is de groei in Christus een overvloed van nieuwe beginmomenten(15), in de loop van een rijpingsproces die te vergelijken is met de verfijning van wijn die zich verrijkt door zijn ouderdom, in plaats van een eenvoudige start voor nieuwe horizonten.

NOTA’S

(1)    Zie de profetische literatuur in dit verband

(2)    Het Charisma dient in de orthodoxe Kerk verstaan te worden als een ‘talent’ in de evangelische betekenis van het woord. Men is geroepen om vrucht te dragen.

(3)    En meer in het byzonder het deel dat genoemd wordt het ‘cherubikon’, de Cherubijnenhymne, ingevoerd door justinianus in de 6^e eeuw.

(4)    Geliefd thema bij Sweil

(5)    Spirituele homilieën van ‘Pseudo Macharius’

(6)    Men weet dat in de mystiek van de woestijnvaders, het hart meer een inwendige spirituele plaats is dan een orgaan, zelfs al zijn ze schijnbaar verwant, dat ons bloed-systeem voedt.

(7)    Mt.6,27

(8)    Zich in dit verband in het byzonder refereren naar zijn Conferentie.

(9)    Mgr. Stéphane, Metropoliet van Estland.

(10)Henri Michaux, titel van één van zijn gedichten.

(11)P.Evdokimov : ‘Les âges de la vie spirituelle’

      (12) De nepsis is een ascetische deugd die tegelijk soberheid en waakzaamheid betekent

      (13)Lc., 12,54-56

      (14)Boileau, Art poétique

      (15)Een opvatting die op merkwaardig goede manier is ontwikkeld in de werken van St.

            Gregorius van Nyssa, voornamelijk het leven van Mozes, maar ook door de andere Gregorius, van Nazianza, meer bepaald, in zijn theologische uiteenzettingen.Noteren we terloops de paradox van deze laatste, want de continuïteit van de groei in God is gericht op ‘beginmomenten’, dus op een breuk.

Vertaling : Kris Biesbroeck

DE LA MORT ET DE LA RÉSURRECTION
par Mgr Kallistos Ware

LES PORTES ROYALES S’OUVRENT !

Dans le culte de l’Église russe orthodoxe, pendant les prières qui précèdent le début de la Liturgie eucharistique, les portes centrales de l’iconostase restent fermées. Quand la Divine Liturgie proprement dite commence, les portes s’ouvrent, le sanctuaire se révèle et le célébrant chante la bénédiction initiale. C’est ce moment, essentiel, que le prince Eugène Troubetskoï (1863-1920), philosophe religieux russe, évoqua dans ses dernières paroles sur son lit de mort : « Les portes royales s’ouvrent ! La grande Liturgie va commencer. » Pour lui, la mort n’était pas une porte qui se ferme, mais une porte qui s’ouvre ; pas une fin, mais un commencement. À l’instar des premiers chrétiens, il a vu le jour de sa mort comme le jour de sa naissance.

Notre existence humaine peut être comparée à un livre. La plupart des gens considèrent leur vie ici-bas comme le texte réel, l’histoire principale ; ils voient la vie future – pour autant, bien sûr, qu’ils croient à sa réalité – comme un simple appendice. L’attitude chrétienne authentique est exactement l’inverse. Notre vie présente n’est en réalité pas plus que la préface, l’introduction du livre ; la vie future constitue en revanche l’histoire principale. Le moment de la mort n’est pas la conclusion du livre, mais le commencement du premier chapitre.

Sur ce point final, qui est en réalité un départ, il convient de rappeler deux choses, si évidentes qu’on les oublie facilement. D’abord, la mort est un fait inévitable et certain. Ensuite, la mort est un mystère. Il nous faut donc la voir avec des sentiments opposés ; avec sobriété et réalisme d’un côté, crainte et émerveillement de l’autre.

Dans cette vie, il n’y a qu’une seule chose dont nous pouvons être sûrs : nous allons tous mourir – à moins que le second avènement du Christ ne survienne avant. La mort est le seul événement déterminé, inévitable, auquel l’homme doit s’attendre. Et si j’essaie de l’oublier, de me cacher son caractère inéluctable, je ne peux être que perdant. Le vrai humanisme est inséparable de la conscience de la mort ; c’est seulement en affrontant et en acceptant la réalité de ma mort à venir que je peux devenir authentiquement vivant. Comme l’a observé D. H. Lawrence : « Sans le chant de la mort, le chant de la vie est fade et ridicule. » En ignorant la dimension de la mort, nous privons la vie de sa vraie grandeur.

Le métropolite Antoine de Souroge l’a dit avec force : « La mort est la pierre d’angle de notre attitude envers la vie. Ceux qui ont peur de la mort ont peur de la vie. Il est impossible de ne pas avoir peur de la vie avec toute sa complexité et tous ses dangers si on a peur de la mort. (…) Si nous avons peur de la mort, nous ne serons jamais prêts à prendre le risque ultime ; nous passerons notre vie d’une manière lâche, prudente et timide. Ce n’est qu’en regardant la mort en face, en lui donnant un sens, en déterminant la place qui lui revient et la nôtre par rapport à elle, que nous serons capables de vivre sans crainte et jusqu’au bout de nos possibilités » (1).

Cependant, notre réalisme et notre détermination à donner un sens à la mort ne devraient pas nous amener à réduire la seconde vérité : le caractère mystérieux de la mort. Malgré tout ce que peuvent nous dire nos différentes traditions religieuses, nous ne comprenons quasiment rien de « ce pays inconnu dont ne revient aucun voyageur… » Il est vrai, comme le fait remarquer Hamlet, que la crainte de la mort « embarrasse la volonté » . Nous devons résister à la tentation de chercher trop loin et d’en dire trop. Il ne faut pas banaliser la mort. C’est un fait inéluctable et certain, mais c’est aussi la grande inconnue.

Saint Isaac le Syrien (VIIe s.) exprime très bien l’attitude de réalisme sobre qu’il convient de garder devant la mort : « Mets dans ton coeur, ô homme, la pensée que tu dois partir, en ne cessant de te dire :

‘Voici, l’ange qui vient me chercher est à la porte. Pourquoi suis-je ici à ne rien faire ? Mon départ est pour toujours ; il n’y aura pas de retour.’ Passe la nuit dans cette réflexion ; médite sur cette pensée tout le jour durant. Et quand le moment du départ vient, accueille-le avec joie, en disant : ‘Viens en paix ! Je savais que tu allais venir et je n’ai rien négligé de ce qui pourrait m’être utile en chemin » (2).

Sur la place de la mort dans notre vie et notre position face à elle, il convient de bien garder à l’esprit trois choses. D’abord, la mort est plus proche de nous que nous ne l’imaginons. Ensu
ite, elle est profondément non naturelle, contraire au plan divin tout en étant, cependant, un don de Dieu. Enfin, elle est une séparation qui n’est pas séparation.

VIE – MORT, MORT – VIE

La mort n’est pas simplement un événement lointain qui viendrait conclure notre existence terrestre ; c’est une réalité bien présente, qui se poursuit sans cesse autour de nous et en nous. « Chaque jour je suis à la mort » , dit saint Paul (1 Co 15,31) ; « Le temps de la mort est chaque instant » , renchérit T.S. Eliot. Tout ce qui vit est une forme de mort ; nous mourons tout le temps. Mais dans cette expérience quotidienne de la mort, chaque mort est suivie d’une nouvelle naissance : toute mort est aussi une forme de vie. La vie et la mort ne sont pas contraires ; elles ne s’excluent pas mutuellement, mais elles s’entrelacent. Toute notre existence humaine est un mélange de mort et de résurrection. « Pour gens qui vont mourir, et nous voilà vivants » (2 Co 6,9). Notre voyage sur cette terre est une pâque incessante, une traversée continuelle de la mort vers une nouvelle vie. Entre notre naissance initiale et notre mort finale, tout le cours de notre existence est constitué d’une série de » petites » morts et naissances.

Chaque fois que nous nous endormons, la nuit venue, c’est un avant-goût de la mort ; chaque fois que nous nous réveillons, le matin suivant, c’est comme si nous ressuscitions d’entre les morts. Une bénédiction juive dit : « Béni sois-tu, ô Seigneur notre Dieu, Roi de l’univers, qui recrée ton monde chaque matin. » Il en va de même pour nous : chaque matin, quand nous nous réveillons, nous sommes comme recréés. Peut-être notre mort ultime sera-t-elle, de la même manière, une » re-création, » un endormissement suivi d’un réveil. Nous n’avons pas peur de nous endormir chaque nuit, parce que nous savons que nous allons nous réveiller une fois de plus le lendemain matin. Ne pouvons-nous pas avoir la même confiance envers notre ultime endormissement dans la mort ? Ne pourrions-nous pas nous attendre à nous réveiller, recréés, dans l’éternité ?

Ce modèle vie-mort apparaît aussi, un peu différemment, dans le processus de notre croissance. À chaque étape, quelque chose en nous doit mourir pour que nous puissions passer à l’étape suivante de la vie. Le passage du nourrisson à l’enfant, de l’enfant à l’adolescent, de l’adolescent à l’adulte mûr, implique à chaque fois une mort intérieure pour permettre la naissance de quelque chose de nouveau. Et ces transitions, en particulier celle de l’enfance à l’adolescence, peuvent être sources de crise, parfois même très douloureuses. Mais si, à un point ou à un autre, nous refusons cette nécessité de mourir, alors nous ne pouvons nous développer et devenir de vraies personnes. Comme l’écrit George MacDonald dans son roman Lilith, « Vous serez mort tant que vous refuserez de mourir. » C’est justement la mort du vieux qui rend possible l’émergence du neuf en nous ; sans la mort, il ne saurait y avoir de vie nouvelle.

Si devenir adulte est une forme de mort, il en va de même pour le départ, la séparation d’avec un lieu ou une personne que nous avons aimés. Ces séparations sont nécessaires dans notre croissance continue vers la maturité. À moins d’avoir un jour le courage de quitter notre environnement familier, de nous séparer de nos amis actuels et de forger de nouveaux liens, nous ne réaliserons jamais tout ce que nous avons en nous, notre véritable potentiel. En nous accrochant trop longtemps à l’ancien, nous refusons l’invitation à découvrir ce qui est neuf. Pour reprendre les mots de Cecil Day Lewis : « L’individuation commence par un départ, et c’est en lâchant prise qu’on témoigne de l’amour. »

Une autre sorte de mort que nous avons tous à affronter un jour est l’expérience du rejet. Rejet, par exemple, lorsque nous postulons pour un emploi – combien de jeunes en fin de scolarité ou d’universitaires diplômés doivent aujourd’hui passer par cette forme particulière de mort ! Rejet aussi dans l’amour. Quelque chose meurt effectivement en nous lorsque nous découvrons que notre amour reste sans réponse, et que quelqu’un d’autre est préféré à notre place. Et pourtant, même cette mort peut être source de vie nouvelle. Pour de nombreux jeunes, l’échec amoureux est précisément le début de la maturation, leur initiation à la vie d’adulte. Le deuil, la perte d’un être aimé, implique également une mort dans le coeur de celui qui reste. Nous avons l’impression qu’une part de nous-mêmes n’est plus, que nous avons été amputés d’un membre. Le deuil, pourtant, lorsqu’il est affronté et accepté intérieurement, rend chacun de nous plus authentiquement vivant qu’auparavant.

Pour nombre de croyants, la mort de la foi – la perte de nos certitudes (du moins apparentes) les plus profondes sur Dieu et le sens de l’existence – est presque aussi traumatisante que la perte d’un ami ou d’un conjoint. Mais cela aussi est une expérience de mort-vie par laquelle nous devons passer pour que notre foi mûrisse. La foi authentique est un dialogue permanent avec le doute. Dieu dépasse infiniment tout ce que nous pouvons dire de lui ; nos concepts mentaux sont des idoles qui doivent être brisées. Pour être pleinement vivante, notre foi doit continuellement mourir.

Dans tous ces cas, il se trouve que la mort n’a pas un caractère destructif, mais créatif. C’est de la mort que vient la résurrection. Une chose qui meurt est une chose qui naît à la vie. La mort qui survient à la fin de notre vie terrestre
n’est-elle pas du même ordre ? N’est-elle pas la plus ultime et la plus formidable mort-résurrection parmi toutes celles que nous avons connues depuis notre naissance ? Loin d’en être totalement coupée, la mort est l’expression plus vaste et plus complète de tout ce que nous avons vécu au cours de notre vie. Si les petites morts par lesquelles nous avons dû passer nous ont conduits à chaque fois au-delà, vers une résurrection, pourquoi cela ne serait-il pas vrai aussi du grand moment de la mort, lorsqu’il est temps pour nous de quitter ce monde ?

Mais ce n’est pas tout. Pour les chrétiens, ce modèle de mort-résurrection répété à l’infini dans notre vie, prend son sens le plus profond dans la vie, la mort et la résurrection de notre Sauveur Jésus Christ. Notre propre histoire doit être comprise à la lumière de son histoire, que nous célébrons chaque année pendant la Semaine sainte, mais aussi chaque dimanche dans la Liturgie eucharistique. Toutes nos petites morts et résurrections sont unies, à travers l’histoire, à sa mort et résurrection définitives, nos petites pâques sont élevées et réaffirmées dans sa grande Pâque. La mort du Christ, selon la liturgie de saint Basile, est une « mort créatrice de vie » . Sûrs de son exemple, nous croyons que notre propre mort peut aussi être « créatrice de vie » . Le Christ est notre précurseur et nos prémices. Ainsi que l’Église orthodoxe l’affirme la nuit de Pâques, dans l’homélie attribuée à saint Jean Chrysostome (IVe s.) : « Que nul ne craigne la mort, car celle du Sauveur nous en a délivrés ; il l’a fait disparaître après l’avoir subie. (…) Le Christ est ressuscité, et voici que règne la vie. Le Christ est ressuscité, et il n’est plus de mort au tombeau » (3).

LA MORT EST A-NORMALE

La mort est donc notre compagne tout au long de notre vie, comme une expérience quotidienne permanente, répétée à l’infini. Pourtant, aussi familière qu’elle soit, elle reste profondément non naturelle. La mort n’appartient pas au dessein pré-éternel de Dieu pour sa création. Dieu nous a créés, non pas pour que nous mourions, mais pour que nous vivions. Plus encore, il nous a créés comme une unité indivisible. D’un point de vue juif et chrétien, la personne humaine doit être vue en termes complètement holistiques : nous ne sommes pas une âme emprisonnée temporairement dans un corps et qui aspire à s’en échapper, mais une totalité intégrée qui embrasse le corps et l’âme. Cari Gustav Jung avait raison d’insister sur ce qu’il appelle la « vérité mystérieuse » : » L’esprit est le corps vivant vu de l’intérieur, et le corps est la manifestation extérieure de l’esprit vivant – les deux étant vraiment un. » En tant que séparation du corps et de l’âme, la mort est par conséquent une violente atteinte à l’unité de notre nature humaine.

Si la mort est quelque chose qui nous attend tous, elle est aussi profondément a-normale. Elle est monstrueuse et tragique. Devant la mort de nos proches et notre propre mort, quel que soit notre réalisme, nos sentiments de désolation, d’horreur et même d’indignation sont justifiés : « N’entrez pas doucement dans cette bonne nuit-là. Ragez, tempêtez contre l’agonie de la lumière » , dit le poète Dylan Thomas. Jésus lui-même a pleuré devant le tombeau de son ami Lazare (Jn 11,35) ; et au jardin de Gethsémani, il était rempli d’angoisse devant la perspective, imminente, de sa propre mort (Mt 26,38). Saint Paul considère la mort comme un « ennemi à détruire » (1 Co 15,26) et il la lie étroitement au péché : « L’aiguillon de la mort, c’est le péché » (1 Co 15,56). C’est parce que nous vivons tous dans un monde déchu —un monde distordu, désuni, fou, écrasé – que nous allons mourir.

Pourtant, si la mort est tragique, elle est aussi, en même temps, une bénédiction. Bien qu’elle ne fasse pas partie du plan divin, elle n’en est pas moins un don de Dieu, une expression de sa miséricorde et de sa compassion. Pour nous humains, vivre sans fin dans ce monde déchu, captif à jamais du cercle vicieux de l’ennui et du péché, eût été un destin terrible et insupportable. C’est pourquoi Dieu nous a offert une échappatoire. Il défait l’union de l’âme et du corps, afin de pouvoir ensuite les recréer, les réunir lors de la résurrection des corps au dernier jour, et les ramener ainsi à la plénitude de la vie. Il est comme le potier qu’observait le prophète Jérémie : « Je descendis chez le potier, et voici qu’il travaillait au tour. Mais le vase qu’il fabriquait fut manqué, comme cela arrive à l’argile dans la main du potier. Il recommença et fit un autre vase, ainsi qu’il paraissait bon au potier » (Jr 18,4-5). Le potier divin pose sa main sur le vase de notre humanité, abîmé par le péché, et il le brise pour pouvoir le refaçonner sur son tour et lui rendre sa gloire initiale. La mort, en ce sens, est ainsi l’instrument de notre restauration. Comme le chante l’Église orthodoxe dans son service funèbre : « Jadis tu m’as tiré du néant pour me former à l’image de Dieu, mais j’ai transgressé ta loi et tu m’as fait retourner à la glaise dont tu m’avais créé ; vers ta ressemblance fais-moi revenir maintenant et restaure ma première beauté » (4). Dans l’épitaphe qu’il avait composée pour lui-même, Benjamin Franklin écrivait : « Ci-gît le corps de Benjamin Franklin, imprimeur, pareil à la couverture d’un vieux livre, usé dan
s son contenu et dépouillé de ses lettres et de ses ors : il nourrit les vers ! L’oeuvre pourtant ne sera pas perdue, car, comme il le croyait, elle réapparaîtra dans une édition nouvelle et plus belle encore, corrigée et amendée par son Auteur ! »

Il y a donc une dialectique dans notre attitude envers la mort : mais les deux approches, finalement, ne sont pas contradictoires. Nous voyons la mort comme non naturelle, a-normale, contraire au plan originel du Créateur, et nous nous révoltons contre elle avec douleur et désespoir. Mais nous la considérons aussi comme une part de la volonté divine, une bénédiction et non une punition. Elle est aussi une issue à notre impasse, un moyen de la grâce, la porte vers notre re-création. C’est notre voie de retour. Pour citer à nouveau le service funèbre orthodoxe : « Je suis la brebis perdue : rappelle-moi, ô mon Sauveur, et sauve-moi. » Nous nous approchons donc de la mort avec empressement et espoir, disant avec saint François d’Assise : «  Que mon Seigneur soit loué pour notre soeur, la mort corporelle »  ; car à travers cette mort corporelle, le Seigneur rappelle à lui l’enfant de Dieu. Au-delà de leur séparation dans la mort, l’âme et le corps seront réintégrés lors de la résurrection finale.

Cette dialectique apparaît clairement dans le déroulement des funérailles orthodoxes. Rien n’est fait pour essayer d’occulter la pénible et choquante réalité de la mort. Le cercueil reste ouvert, et c’est souvent un moment poignant quand les familles et les amis s’approchent les uns après les autres pour donner le dernier baiser au défunt. Pourtant, en même temps, en de nombreux endroits, il est d’usage de porter non pas des vêtements noirs, mais blancs, les mêmes que l’on porte pour l’office de la Résurrection pendant la nuit pascale : car le Christ, ressuscité des morts, appelle les chrétiens défunts à partager sa propre résurrection. Il n’est pas interdit de pleurer à un enterrement ; c’est même plutôt sage, car les larmes peuvent agir comme un baume et la blessure est plus profonde quand la peine est refoulée. Mais il ne faut pas nous désoler « comme les autres, qui n’ont pas d’espérance » (1 Th 4,13). Notre affliction, quelque déchirante qu’elle soit, n’est pas désespérée ; car, comme nous le confessons dans le Credo, nous attendons « la résurrection des morts et la vie du siècle à venir. »

COMMUNION DANS LE CHRIST

Enfin, la mort est une séparation qui n’est pas séparation. La tradition orthodoxe attache la plus grande importance à ce point. Les vivants et les défunts appartiennent à une seule famille. L’abîme de la mort n’est pas infranchissable, puisque nous pouvons tous nous retrouver autour de l’autel de Dieu. L’écrivain russe Iulia de Beausobre (1893-1977) disait : « L’Église (…) est le point de rencontre des morts, des vivants et de ceux encore à naître qui, s’aimant les uns les autres, se réunissent autour du roc de l’autel pour proclamer leur amour de Dieu » (5). C’est aussi ce que dit un autre auteur russe, le prêtre missionnaire Macaire Gloukharev (1792-1847) dans une lettre à un fidèle en deuil : « En Christ nous vivons, nous nous mouvons et nous existons. Vivants et morts, tous nous sommes en lui. Il serait plus juste de dire : nous sommes tous vivants en lui, et il n’y a pas de mort. Notre Dieu n’est pas un Dieu des morts, c’est le Dieu des vivants. C’est votre Dieu, c’est le Dieu de la défunte. Il n’y a qu’un Dieu, et vous êtes unis dans l’Unique. Seulement, vous ne pourrez pas vous voir pendant quelque temps, pour que la rencontre future soit plus joyeuse. Alors plus personne ne vous enlèvera votre joie. Mais même maintenant vous vivez ensemble ; seulement elle est allée dans une autre chambre et a fermé la porte… L’amour spirituel ignore la séparation visible » (6).

Comment peut-on maintenir cette communion permanente ? Il y a d’abord un faux chemin, que certains ont trouvé attirant, mais que la tradition orthodoxe rejette absolument. Non, la communion entre les vivants et les morts ne saurait être le fait de pratiques relevant du spiritisme ou de la nécromancie. Dans un christianisme authentique, il ne saurait y avoir place pour des techniques visant à communiquer avec les morts comme le recours aux médiums par exemple. En effet, ces pratiques sont extrêmement dangereuses ; elles exposent souvent ceux qui s’y adonnent à des forces démoniaques. Le spiritisme est aussi l’expression d’une curiosité illégitime, du genre de celui qui essaye de regarder ce qui se passe derrière une porte fermée par le trou de la serrure. Comme le dit le Père Alexandre Eltchaninoff (1881-1934) : « Nous devons humblement admettre l’existence du Mystère, et ne pas essayer de faire le tour par l’escalier de service pour écouter aux portes » (7)

Cela dit, et les vies des saints nous l’apprennent, il y a certainement des cas où les morts communiquent directement avec les vivants, que ce soit dans les rêves ou à travers des visions. Mais, de notre côté, nous ne devons pas essayer de forcer ces contacts. Tout artifice visant à manipuler les morts est contraire à la conscience chrétienne. La communion qui nous unit aux morts ne se situe pas au niveau psychique, mais au niveau spirituel et le lieu où nous nous rencontrons n’est pas un salon, mais la table eucharistique. Le seul fondement légitime de notre communion avec les morts est la communion dans la prière, surtout dans la célébration de la Divine Liturgie. Nous prions pour eux, et en même temps, nous sommes sûrs qu’ils prient pour nous ; et c’est par cette intercession mutuelle que nous sommes réunis, au-delà des frontières de la mort, dans un lien d’unité ferme et indéfectible.

Prier pour les morts n’est pas, pou
r les chrétiens orthodoxes, un simple plus, à option ; c’est au contraire un élément accepté et invariable de notre culte quotidien. Les prières que nous disons sont multiples : « Abîme de sagesse qui aimes les hommes et diriges toutes choses en vue du salut, unique Créateur dont chacun reçoit ce qui lui convient, accorde le repos, Seigneur, aux âmes de tes serviteurs, car leur espérance repose en toi, notre Auteur, notre Créateur et notre Dieu. » Aussi : « Fais reposer parmi les saints, ô Christ, les âmes de tes serviteurs, en un lieu d’où sont absents la peine, la tristesse, les gémissements, mais où se trouve la vie éternelle. » Et encore : « Accorde, Seigneur, à tes serviteurs le repos et place-les dans le Paradis, là où les choeurs des justes et des saints brillent comme des astres lumineux ; donne-leur, Seigneur, le repos en effaçant tous leurs péchés. » Parmi ces prières, certaines ont un ton plus sombre ; elles nous rappellent la possibilité d’une séparation éternelle d’avec Dieu : « Du feu qui ne s’éteint, des ténèbres sans clarté, des grincements de dents, du ver qui ronge incessamment et de toute affliction sauve, Seigneur, tous les fidèles défunts. »

Cette intercession pour les morts n’a pas de limites rigides. Pour qui prions-nous ? Stricto sensu, dans les célébrations liturgiques publiques, les règles orthodoxes n’autorisent les prières nominatives que pour ceux qui sont morts dans la communion visible avec l’Église. Mais il y a des cas où nos prières sont beaucoup plus larges. Aux vêpres du dimanche de Pentecôte, des prières sont dites même pour ceux qui sont en enfer : « Toi qui en cette fête éminemment parfaite et salutaire as daigné recevoir nos prières d’intercession pour ceux que retiennent les enfers, et qui nous a donné grandement l’espérance de te voir accorder aux défunts la délivrance des afflictions qui les accablent et leur soulagement… » (8).

Quelle est la base doctrinale de cette prière constante pour les morts ? Comment se justifie-t-elle du point de vue théologique ? La réponse à ces questions est extrêmement simple et directe. La base, c’est notre solidarité dans l’amour mutuel. Nous prions pour les morts parce que nous les aimons. L’archevêque anglican William Temple appelle de telles prières « le ministère de l’amour »  ; et il affirme dans des mots que tout chrétien orthodoxe serait heureux de faire siens : « Nous ne prions pas pour eux parce que Dieu les négligera si nous ne le faisons pas. Nous prions pour eux parce que nous savons qu’il les aime et en prend soin, et nous demandons le privilège d’unir notre amour pour eux à celui de Dieu. » Et comme le dit Pusey : « Le refus de prier pour les morts est une pensée si froide, si contraire à l’amour, que pour cette seule raison, elle doit être fausse. »

À partir de là, aucune autre explication ou justification de la prière pour les défunts n’est nécessaire ou même possible. Une telle prière est simplement l’expression spontanée de notre amour les uns pour les autres. Ici, sur terre, nous prions pour les autres ; pourquoi ne pas continuer à prier pour eux après leur mort ? Ont-ils cessé d’exister, au point que nous devrions cesser d’intercéder pour eux ? Vivants ou morts, nous sommes tous membres de la même famille ; ainsi, vivants ou morts, nous intercédons les uns pour les autres. Dans le Christ ressuscité, il n’y a pas de séparation entre les morts et les vivants ; comme le dit le Père Macaire Gloukharev : » Nous sommes tous vivants en lui, et il n’y a pas de mort. » La mort physique ne peut défaire les liens de l’amour et de la prière mutuels qui nous unissent tous dans un seul et même Corps.

Bien sûr, nous ne comprenons pas exactement comment une telle prière profite aux défunts. De même, quand nous prions pour des vivants, nous ne pouvons expliquer comment cette intercession peut les aider. Nous savons de notre propre expérience que la prière pour notre prochain est efficace, et nous continuons donc à la pratiquer. Toutefois, qu’elles soient offertes pour les vivants ou pour les morts, ces prières agissent d’une manière qui reste mystérieuse. Nous sommes incapables de pénétrer l’interaction exacte entre l’acte de la prière, le libre arbitre d’une autre personne, la grâce et la prescience de Dieu. Quand nous prions pour les défunts, il nous suffit de savoir que leur amour de Dieu continue de grandir et qu’ils ont ainsi besoin de notre soutien. Laissons le reste à Dieu.

Si nous croyons véritablement que nous bénéficions d’une communion ininterrompue et permanente avec les morts, nous aurons soin de parler d’eux, dans la mesure du possible, au présent et non pas au passé. Nous ne dirons pas « nous nous aimions » , « elle m’était si chère » , « nous étions si heureux ensemble » , mais nous dirons « nous nous aimons toujours – maintenant plus qu’avant » , « elle m’est plus chère que jamais » , « nous sommes si heureux ensemble. » Je connais une dame russe, membre de la communauté d’Oxford, qui refuse obstinément qu’on la qualifie de veuve. Bien que son mari soit décédé depuis plusieurs années, elle ne cesse de dire « je suis son épouse, pas sa veuve. » Et elle a raison.

Si nous apprenons à parler des morts de cette manière, au présent et non au passé, cela pourra nous aider à mieux gérer un problème qui est souvent source d’angoisse pour beaucoup de gens. Il arrive que, bien trop facilement, nous remettions à plus tard la recherche d’une réconciliation avec quelqu’un dont nous nous sommes éloignés. Et la mort survient, avant que nous ayons pu nous pardonner l’un l’autre. Dans un remords amer, nous sommes tentés de nous dire « trop tard, trop tard, la possibilit&ea
cute; a disparu pour toujours, il n’y a plus rien à faire. » Mais nous nous trompons totalement, car il n’est pas trop tard. Ce jour-là, nous pouvons en effet rentrer à la maison, et dans notre prière vespérale, nous adresser directement à l’ami disparu avec lequel nous étions brouillés. Utilisant les mêmes mots que s’il était toujours vivant et présent, en face de nous, nous pouvons demander son pardon et réaffirmer notre amour. Et à partir de cet instant, notre relation mutuelle sera changée. Sans voir son visage ni entendre sa réponse, sans savoir comment nos paroles vont l’atteindre, nous sentons dans notre coeur que lui et nous avons opéré un nouveau départ. Il n’est jamais trop tard pour recommencer.

LA RÉSURRECTION DES CORPS

Reste la question, souvent posée et impossible à résoudre dans l’état de nos connaissances, de la résurrection des corps. Nous avons dit que la personne humaine avait à l’origine été créée par Dieu comme une unité indivisible du corps et de l’âme, et que nous attendions, au-delà de leur séparation par la mort physique, leur réunification ultime au dernier jour. Une anthropologie holistique nous amène à croire, non pas simplement à l’immortalité de l’âme, mais à la résurrection du corps. Puisque le corps est partie intégrante de la personne humaine totale, toute immortalité pleinement personnelle doit impliquer aussi bien le corps que l’âme. Quelle est, dans ce cas, la relation entre notre corps actuel et le corps de notre résurrection dans le siècle à venir ? Lors de la résurrection, aurons-nous le même corps que maintenant ou un corps nouveau ?

La meilleure réponse est peut-être celle-ci : le corps sera simultanément le même et un autre. Les chrétiens comprennent parfois la résurrection des corps d’une manière simpliste et étroite. Ils imaginent que les éléments matériels constitutifs du corps, qui ont été dissous et dispersés par la mort, seront d’une certaine manière rassemblés au jour du Jugement dernier, de sorte que le corps reconstitué contiendra exactement les mêmes fragments minuscules de matière qu’auparavant.

Mais ceux qui affirment une continuité entre notre corps actuel et notre corps au dernier jour n’ont pas nécessairement une vision aussi littérale des choses. Saint Grégoire de Nysse, par exemple, dans La création de l’homme et De l’âme et de la résurrection, propose une approche plus avisée et imaginative. L’âme, pour lui, confère au corps une forme distincte (eidos) ; elle marque le corps d’une empreinte ou d’un sceau particuliers, imposés non pas de l’extérieur mais de l’intérieur. C’est par cette empreinte que le corps exprime le caractère ou l’état spirituel intérieur de la personne. Au cours de notre vie ici-bas, les constituants physiques de notre corps changent plusieurs fois ; mais dans la mesure où la forme imprimée par l’âme possède une continuité qui n’est pas affectée par ces altérations physiques, on peut vraiment dire que notre corps reste le même. Il y a une authentique continuité corporelle, puisqu’il y a une continuité dans la forme donnée à l’âme. Comme le dit C.S. Lewis : « Ma forme reste une, bien que la matière dont elle est faite change continuellement. Je suis, à cet égard, comme la courbe d’une chute d’eau. »

Lors de la résurrection finale, poursuit saint Grégoire, l’âme va marquer notre corps ressuscité du même sceau qu’il avait durant cette vie. Il n’est pas nécessaire que les mêmes fragments soient rassemblés ; le même sceau suffit pour que le corps soit le même. Entre notre corps présent et notre corps ressuscité, il y aura, en effet, une véritable continuité, qu’il ne faut cependant pas interpréter d’une manière trop naïvement matérialiste.

Cela dit, si le corps en ce sens reste le même dans la résurrection, il sera également différent. Comme le dit saint Paul : « On est semé corps psychique, on ressuscite corps spirituel » (1 Co 15,44). « Spirituel » , ici, ne doit pas être pris au sens de « non matériel » . Le corps ressuscité sera toujours un corps matériel, mais, en même temps, il sera transformé par le pouvoir et la gloire de l’Esprit, et ainsi libéré de toutes les limites de la matérialité telles que nous les connaissons maintenant. Pour l’instant, nous ne connaissons le monde matériel et nos propres corps matériels que dans leur état de chute ; concevoir les caractéristiques que la matière possèdera dans un monde non déchu est largement au-delà des pouvoirs de notre imagination.

Nous ne pouvons que faiblement deviner la transparence et la vitalité, la légèreté et la sensibilité dont notre corps ressuscité, à la fois matériel et spirituel, sera revêtu dans le siècle à venir. Comme l’écrit saint Ephrem le Syrien (+ 373) : « Regarde cet individu en qui avait fait sa demeure une légion de diables : on ignorait qu’ils s’y trouvaient car leur armée était bien plus ténue et subtile que l’âme. Et tout entière, en un seul corps, cette armée a pu résider. Or, ils sont cent fois plus ténus et cent fois aussi plus subtils, les corps des justes qui se lèvent au jour de la résurrection. Et ils sont à la ressemblance d’un esprit qui serait capable de croître et grandir à sa guise, de se tasser et rétrécir. Rétréci, il est en un lieu et
agrandi, il est partout. (…) Combien alors le Paradis (qu’il soit loué !) suffira-t-il plus encore à tous ces esprits, dont la substance est si subtile que même les pensées ne peuvent réussir à les percevoir » (9).

C’est là peut-être la meilleure description que nous puissions espérer de la gloire de la résurrection. Laissons le reste au silence. « Ce que nous serons n’a pas encore été manifesté » (1 Jn 3,2). Deux semaines avant sa mort, on demandait à Ralph Vaughan Williams ce que la vie future signifiait pour lui. Il répondit : « Musique, musique. Mais dans le monde à venir, je ne ferai pas de la musique, avec toutes les difficultés et les déceptions que cela implique. Je serai musique. » « Vous êtes la musique tant que la musique dure » , écrit T.S. Eliot. Et dans les cieux, la musique est éternelle.

NOTES

1. Sobornost, » On Death » , 1:2, 1979, p. 8.
2. Oeuvres spirituelles, » 34^e discours » , Desclée de Brouwer, 1981, p. 215 (texte modifié sur la base de la traduction anglaise effectuée directement à partir du syriaque par le Monastère de la Sainte Transfiguration, Boston, Massachusetts, 1984, p. 315).
3. Pentecostaire, t.1, Collège grec de Rome, 1978, pp. 21-22.
4. Grand Euchologe et Arkhiératikon, Diaconie apostolique, 1992, p. 212.
5. Creative Suffering, Londres, 1940, p. 44.
6. 5. Tyszkiewicz et Dom Th. Belpaire, Écrits d’ascètes russes, Éditions du Soleil Levant, 1957, p. 104.
7. Ecrits spirituels, Abbaye de Bellefontaine (Spiritualité orientale N° 29), 1979, p. 42.
8. Pentecostaire, t.2, Collège grec de Rome, 1978, pp. 249-50.
9. » La Harpe de l’Esprit » , in Sebastian Brock, L’Oeil de Lumière, Abbaye de Bellefontaine (Spiritualité orientale N° 50), pp. 222-223.

Extrait du livre Le royaume intérieur, Cerf/Le Sel de la Terre, 1993.
Traduit de l’anglais par Lucie et Maxime Egger.

OVER DE HEILIGE COMMUNIE

BEZINNINGSTEKSTEN VAN DE HEILIGE JOHANNES VAN CRONSTADT

De Heilige Johannes van Cronstadt was een vurig verdediger van de frequente communie. De teksten zijn genomen uit zijn geschriften : H  en  Cristo  Zwh mou, deel a– b – g .

De nummers zijn de genummerde paragrafen uit deze boeken.

                57

                Bedenk wat een waarde het allergrootste wonder van Jezus Christus, de Zoon van de levende God heeft. Het wonder van de heilige Communie ! Waaruit bestaat dit wonder ? Uit het levengevende en vredestichtend werk dat het teweegbrengt in het aan zichzelf afgestorven leven, veroorzaakt door het zondige hart. Kort vóór de Heilige Communie veroorzaakt dit onrust en geestelijke dood. Denk niet dat dit iets is wat uit gewoonte gebeurt, of dat het iets onbeduidend is, of toevallig gebeurt. Met zulke gedachten en psychische ingesteldheid zal je de gramschap van God opwekken en zal je de vreugde van de vrede, noch  de wedergeboorte na de H.Communie begrijpen.

                152

                De vrede en de overvloed van leven die wij voelen in ons hart na de H. Communie, is het grootste en meest onbetaalbare geschenk van onze Heer Jezus Christus, die elk ander geschenk overtreft dat wij van Hem ontvangen. Zonder innerlijke vrede kan de mens dergelijke zegen niet ontvangen, hetzij stoffelijk, hetzij geestelijk. Als je geen innerlijke vrede hebt, dan zullen de gewaarwordingen  die vanuit de zintuigen bovenkomen : van waarheid, goedheid en van vriendelijkheid , niet van Hem voortkomen. Want in het centrum van Zijn leven, of beter gezegd van Zijn Hart is de innerlijke mens gestorven.

                272

                Zoals in Jezus Christus ‘de volheid van de Godheid woont ( 2 Koll.2,9), zo is het ook met het levenwekkende mysterie van de Goddelijke Eucharistie. In het kleine menselijk lichaam woont de ganse volheid van Gods oneindigheid en heerschappij. In het brood, in elk stukje ( ook het kleinste) woont de volheid van Zijn Godheid. Lof aan Uw altijddurende kracht en goedheid, Heer.

                357

                Door dit voortdurend wonder van de verandering van brood en wijn in het Lichaam en Bloed van Christus, zie ik het wonder van het altijddurende levenwekkende in de mens door de Goddelijke adem, de omvorming tot levenmakende geest. ‘Zo werd de mens een levend wezen’(Gen. 2,7) zegt de Heilige Schrift. Op de Heilige Tafel wordt het brood en de wijn, na de consecratie, niet alleen ‘levend wezen’, maar ook ‘bron van leven’. En dit alles gebeurt voor mijn ogen. Dat merk ik, dat voel ik levendig aan met mijn geest en met mijn lichaam. O mijn God ! Hoe schrikwekkend is het mysterie dat Gij ons hebt overgeleverd ! Hoe onuitsprekelijk is dit mysterie waarvan ik de getuige en deelnemer ben. Ere zij U, mijn Schepper ! Ere zij U, Schenker van het Eerbiedwaardige lichaam en Bloed van Christus.

                1554

              &nbs
p; ‘Wie mijn vlees eet en Mijn bloed drinkt, blijft in Mij, en Ik in hem’ (Joh 6,56). Dit voelen wij in ons binnenste, maar ook onze ervaring bevestigt dit. De mens die aan het oude mysterie van de Communie deelheeft met geloof en diep berouw over zijn zonden, is een gezegende, gelukkige wedergeborene. Dit voelen wij en dit beleven wij echt, zoals trouwens ook het tegenovergestelde. Als wij naderen tot de Heilige Kelk met twijfel en zonder bevrijdend berouw over onze zonden, dan zal de duivel in ons komen, hij zal zich in ons vestigen en onze geest vernietigen. Ook dat is overduidelijk.

                1589

                Wanneer je het onbevlekte mysterie van de Communie ontvangt, wees er dan van bewust dat je deelhebt aan het lichaam en bloed van Christus. Je bent er even zeker van als ademhalen. Zeg dan bij jezelf :’Zulke zekerheid heb ik, net zoals ik voortdurend de lucht inadem’ een andere zekerheid heb ik, als ik op dat moment de lucht in mij opneem die dezelfde is van mijn Heer Jezus Christus, mijn adem, mijn leven, mijn vreugde, mijn redding. Hij is mijn belangrijkste adem, belangrijker dan mijn fysische adem, op elk moment van mijn leven. Hij is mijn Woord, dat elk ander woord voorafgaat. Hij is mijn gedachte, voor elke andere gedachte. Hij is mijn licht, voor elk ander licht. Hij is mijn voedsel, voor elk ander voedsel. Hij is mijn kleding, voor elk andere kleding. Hij is mijn parfum, voor elke andere parfum. Hij is mijn genot, dat boven elk ander genot is. Hij is mijn vader en moeder, verheven boven elke andere vader en moeder. Op de aarde is Hij de meest vaste grond die mij draagt en mij niet doet wankelen. Wij, aardse schepselen, vergeten hoe wij voortdurend ademen, leven, bewegen, en dat wij ‘in God’ bestaan, en dat wij voor onszelf ‘gebarsten kuilen’ graven (Jer.2,13). Hij daarentegen, met Zijn Heilig Mysterie, gaf ons een levende bron, die vloeit en ons leidt naar het eeuwig leven. Hij gaf ons zichzelf als ‘eten en drinken’, opdat wij altijd bij Hem zouden zijn.

              1655

                Hij die tot de Heilige Kelk nadert met een zekere hartstocht, gelijkt op Judas. Hij nadert de Heer om Hem te omhelzen met een ‘bedrieglijke kus’.

                1840

                Jij die het lichaam en bloed van de Heer tot u neemt, en zeker als jij priester bent : wie anders zal je in vertrouwen nemen dan Christus alleen. Tot wie anders zal jij je richten ? Waar zal jij je leven op richten ? Misschien op geld, wat Judas tot de strop heeft geleid ? Misschien tot eten en drinken ? Wij moeten ons richten op het onvergankelijke voedsel dat het Lichaam van christus is, waaraan je zo dikwijls deelneemt. ‘Wat heb ik toch in de hemel. Ook op aarde verlang ik niets buiten U ! ….God is voor eeuwig de Rots van mijn hart en mijn erfdeel ! (Ps.73,25-26).

                1929

                De waarheid in verband met de mysteries van Christus garandeert de Heer zelf.

De waarheid wordt ook nog gegarandeerd door het bestaan van de zichtbare en onzichtbare werelden die ontstonden en blijven bestaan in Hem, in de vergeving der zonden en in de vrede en het geluk dat wij voelen na de Heilige Communie.

Vrij vertaald  uit het Grieks door Kris B.

H. Johannes van Cronstadt : H en Cristw Zwh mou  deel : A–B–G.

Na de zondenval verloor de mens Gods genade, hij verloor de band met God, met de Waarheid. Christus is de nieuwe Adam.De nakomelingen van Adam moeten de band met deze nieuwe Adam herstellen. Slechts in Christus vindt de mens het heil.

Wat is echter deze Waarheid, die Christus ons bracht, en waar wordt deze waarheid onvervalst bewaard ?

Het antwoord vinden wij in de Schrift, de Bijbel, waar de Kerk ‘ de zuil en de grondvesting van de Waarheid wordt genoemd’ (1 Tim.3,15)

De mens verlangt naar de Waarheid, dit wil zeggen, naar Christus – de mens geworden orthodoxie – en dit kan alleen via de Kerk, Zijn lichaam. De verlossing kunnen we alleen via de Kerk bekomen. In de Kerk vindt de mens zijn ware bestaan. Daarin vindt de mens opnieuw contact met God. In de Kerk vindt de mens de zin van zijn leven terug, en vooral zijn ware verhouding tot de overige mensheid en de schepping. De Apostel Paulus noemt de Kerk ‘ vervuld met Hem die alles in allen volmaakt’ . (Ef.1,21)

De verlossing, die Jezus ons gebracht heeft zet zich doorheen de geschiedenis verder. Daarom noemt Augustinus de Kerk ‘ de in de eeuwigheid voortzetting van Christus. Dat betekent , dat de Kerk Christus IS, die ook na zijn opstanding en hemelvaart, die wereld, door Zijn Heilige Geest ,verlost.

Er is geen Kerk zonder Christus, en er is geen Christus zonder de Kerk.

Christus als de volmaakte waarheid – orthodoxie, voert ons door de Kerk tot ons heil. Zo is de Kerk het fundament van de Waarheid.

Een Kerkvader noemde de Kerk de ‘samenkomst van de Rechtgelovigen’

De Kerk moet de Waarheid onvervalst bewaren. Daarom heeft de Kerk in haar geschiedenis al haar krachten gewijd om ketterijen te bekampen. De vervolgingen van de eerste kerk hebben de eenheid van de Kerk in het bewaren van de Waarheid niet bedreigd, integendeel, de vervolgingen hielpen de Kerk om nieuwe krachten op te doen. De ketterijen en dwaalleringen hebben haar echter veel pijn en lijden aangedaan, omdat een ketterij niets anders is dan een afwijking van de Waarheid. Zij bedreigt de Kerk door het lichaam van Christus, de Kerk in verdeeldheid te brengen, dus Christus zelf. Een Christen die niet volledig is, die niet de volle en ‘vleesgeworden  Waarheid’ is, is niet de reddende Christus.

De ketters hebben niet de ganse waarheid  verworpen, zij hebben Christus niet verworpen, maar zij hebben Hem ook niet in zijn heelheid, maar slechts in een deel van Hem aanvaardt. Arius bijvoorbeeld wees de menselijke natuur van Christus niet af, maar wel Zijn goddelijke natuur. Anderen aanvaardden dan weer zijn goddelijke natuur, maar wezen de menselijke natuur af.

De Kerkelijke Waarheid vormt een eenheid en volledigheid. De ketterij echter probeert de Waarheid van de kerkelijke overlevering op een fragmentarische wijze het bestaan van de gevallen mensheid te onderwerpen.

Zo had de strijd van de heilige Kerkvaders tegen de ketterijen tot doel, de ganse Waarheid te beschermen, wat heel belangrijk is voor de redding van de mensheid. Anderzijds om de mensen zelf in de Ark van de Kerk, het Lichaam van Christus te houden.

De Kerk moet de overlevering van het geloof, zoals ze tot haar gekomen is, waar, zuiver en onvervalst bewaren . Anders wordt de Kerk een gewone menselijke organisatie of een politieke ideologie, en dit heeft niets meer met Christus Zijn kruisdood en Zijn verlossing te maken.

*********************************************************

LA DIDACHE’

DOTTRINA DEI DODICI APOSTOLI

Dottrina del Signore (predicata) ai gentili per mezzo dei dodici Apostoli.

CAPITOLO 1

1. Due sono le vie, una della vita e una della morte, e la differenza è grande fra queste due vie.

2. Ora questa è la via della vita: innanzi tutto amerai Dio che ti ha creato, poi il tuo prossimo come te stesso; e tutto quello che

non vorresti fosse fatto a te, anche tu non farlo agli altri.

3. Ecco pertanto l’insegnamento che deriva da queste parole: benedite coloro che vi maledicono e pregate per i vostri nemici;

digiunate per quelli che vi perseguitano; perché qual merito avete se amate quelli che vi amano? Forse che gli stessi gentili non

fanno altrettanto? Voi invece amate quelli che vi odiano e non avrete nemici.

4. Astieniti dai desideri della carne. Se uno ti dà uno schiaffo sulla guancia destra, tu porgigli anche l’altra e sarai perfetto; se

uno ti costringe ad accompagnarlo per un miglio, tu prosegui con lui per due. Se uno porta via il tuo mantello, dagli anche la

tunica. Se uno ti prende ciò che è tuo, non ridomandarlo, perché non ne hai la facoltà.

5. A chiunque ti chiede, da’ senza pretendere la restituzione, perché il Padre vuole che tutti siano fatti partecipi dei suoi doni.

Beato colui che dà secondo il comandamento, perché è irreprensibile. Stia in guardia colui che riceve, perché se uno riceve per

bisogno sarà senza colpa, ma se non ha bisogno dovrà rendere conto del motivo e dello scopo per cui ha ricevuto. Trattenuto

in carcere, dovrà rispondere delle proprie azioni e non sarà liberato di lì fino a quando non avrà restituito fino all’ultimo

centesimo.

6. E a questo riguardo è pure stato detto: “Si bagni di sudore l’elemosina nelle tue mani, finché tu sappia a chi la devi fare”.

CAPITOLO 2

1. Secondo precetto della dottrina:

2. Non ucciderai, non commetterai adulterio, non corromperai fanciulli, non fornicherai, non ruberai, non praticherai la magia,

non userai veleni, non farai morire il figlio per aborto né lo ucciderai appena nato; non desidererai le cose del tuo prossimo.

3. Non sarai spergiuro, non dirai falsa testimonianza, non sarai maldicente, non serberai rancore.

4. Non avrai doppiezza né di pensieri né di parole, perché la doppiezza nel parlare è un’insidia di morte.

5. La tua parola non sarà menzognera né vana, ma confermata dall’azione.

6. Non sarai avaro, né rapace, né ipocrita, né maligno, né superbo; non mediterai cattivi propositi contro il tuo prossimo.

7. Non odierai alcun uomo, ma riprenderai gli uni; per altri, invece, pregherai; altri li amerai più dell’anima tua.

CAPITOLO 3

1. Figlio mio, fuggi da ogni male e da tutto ciò che ne ha l’apparenza.

2. Non essere iracondo, perché l’ira conduce all’omicidio, non essere geloso né litigioso né violento, perché da tutte queste

cose hanno origine gli omicidi.

3. Figlio mio, non abbandonarti alla concupiscenza, perché essa conduce alla fornicazione; non fare discorsi osceni e non

essere immodesto negli sguardi, perché da tutte queste cose hanno origine gli adultéri.

4. Non prendere auspici dal volo degli uccelli, perché ciò conduce all’idolatria; non fare incantesimi, non darti all’astrologia né

alle purificazioni superstiziose, ed evita di voler vedere e sentire parlare di simili cose, perché da tutti questi atti ha origine

l’idolatria.

5. Figlio mio, non essere bugiardo, perché la menzogna conduce al furto; né avido di ricchezza, né vanaglorioso, perché da

tutte queste cose hanno origine i furti.

6 Figlio mio, non essere mormoratore, perché ciò conduce alla diffamazione; non essere insolente, né malevolo, perché da tutte

queste cose hanno origine le diffamazioni.

7. Sii invece mansueto, perché i mansueti erediteranno la terra.

8. Sii magnanimo, misericordioso, senza malizia, pacifico, buono e sempre timoroso per le parole che hai udito.

9. Non esalterai te stesso, non infonderai troppo ardire nel tuo animo; né l’animo tuo si accompagnerà con i superbi, ma andrà

insieme ai giusti e agli umili.

10. Tutte le cose che ti accadono accoglile come dei beni, sapendo che nulla avviene senza la partecipazione di Dio.

CAPITOLO 4

1. O figlio, ti ricorderai notte e giorno di colui che ti predica le parole di Dio e lo onorerai come il Signore, perché là donde è

predicata la (sua) sovranità, è il Signore.

2. Cercherai poi ogni giorno la presenza dei santi, per trovare riposo nelle loro parole.

3. Non sarai causa di discordia, ma cercherai invece di mettere pace tra i contendenti; giudicherai secondo giustizia e non farai

distinzione di persona nel correggere i falli.

4. Non starai in dubbio se (una cosa) avverrà o no.

5. Non accada che tu tenda le mani per ricevere e le stringa nel dare.

6. Se grazie al lavoro delle tue mani possiedi (qualche cosa), donerai in espiazione dei tuoi peccati.

7. Darai senza incertezza, e nel dare non ti lagnerai; conoscerai, infatti, chi è colui che dà una buona ricompensa.

8. Non respingerai il bisognoso, ma farai parte di ogni cosa al tuo fratello e non dirai che è roba tua. Infatti, se partecipate in

comune ai beni dell’immortalità, quanto più non dovete farlo per quelli caduchi?

9. Non ritirerai la tua mano di sopra al tuo figlio o alla tua figlia, ma sin dalla tenera età insegnerai loro il timor di Dio.

10. Al tuo servo e alla tua serva che sperano nel medesimo Dio non darai ordini nei momenti di collera, affinché non perdano il

timore di Dio, che sta sopra gli uni e gli altri. Perché egli non viene a chiamarci secondo la dignità delle persone, ma viene a

coloro che lo Spirito ha preparato.

11. Ma voi, o servi, siate soggetti ai vostri padroni come a una immagine di Dio, con rispetto e timore.

12. Odierai ogni ipocrisia e tutto ciò che dispiace al Signore.

13. Non trascurerai i precetti del Signore, ma osserverai quelli che hai ricevuto senza aggiungere o togliere nulla.

14. Nell’adunanza confesserai i tuoi peccati e non incomincerai mai la tua preghiera in cattiva coscienza. Questa è la via della

vita.

CAPITOLO 5

1. La via della morte invece è questa: prima di tutto essa è maligna e piena di maledizione: omicidi, adultéri, concupiscenze,

fornicazioni, furti, idolatrie, sortilegi, venefici, rapine, false testimonianze, ipocrisie, doppiezza di cuore, frode, superbia, malizia,

arroganza, avarizia, turpiloquio, invidia, insolenza, orgoglio, ostentazione, spavalderia.

2. Persecutori dei buoni, odiatori della verità, amanti della menzogna, che non conoscono la ricompensa della giustizia, che non

si attengono al bene né alla giusta causa, che sono vigilanti non per il bene ma per il male; dai quali è lontana la mansuetudine e

la pazienza, che amano la vanità, che vanno a caccia della ricompensa, non hanno pietà del povero, non soffrono con chi soffre,

non riconoscono il loro creatore, uccisori dei figli, che sopprimono con l’aborto una creatura di Dio, respingono il bisognoso,

opprimono i miseri, avvocati dei ricchi, giudici ingiusti dei poveri, pieni di ogni peccato. Guardatevi, o figli, da tutte queste

colpe.

CAPITOLO 6

1. Guarda che alcuno non ti distolga da questa via della dottrina, perché egli ti insegna fuori (della volontà) di Dio.

2. Se infatti puoi sostenere interamente il giogo del Signore, sarai perfetto; se non puoi fa’ almeno quello che puoi.

3. E riguardo al cibo, cerca di sopportare tutto quello che puoi, ma comunque astieniti nel modo più assoluto dalle carni

immolate agli idoli, perché (il mangiarne) è culto di divinità morte.

CAPITOLO 7

1. Riguardo al battesimo, battezzate così: avendo in precedenza esposto tutti questi precetti, battezzate nel nome del Padre, del

Figlio e dello Spirito Santo in acqua viva.

2. Se non hai acqua viva, battezza in altra acqua; se non puoi nella fredda, battezza nella calda.

3. Se poi ti mancano entrambe, versa sul capo tre volte l’acqua in nome del Padre, del Figlio e dello Spirito Santo.

4. E prima del battesimo digiunino il battezzante, il battezzando e, se possono, alcuni altri. Prescriverai però che il battezzando

digiuni sin da uno o due giorni prima.

CAPITOLO 8

1. I vostri digiuni, poi, non siano fatti contemporaneamente a quelli degli ipocriti; essi infatti digiunano il secondo e il quintogiorno della settimana, voi invece digiunate il quarto e il giorno della preparazione.

2. E neppure pregate come gli ipocriti, ma come comandò il Signore nel suo vangelo, così pregate:

Padre nostro che sei nel cielo,

sia santificato il tuo nome,

venga il tuo regno,

sia fatta la tua volontà, come in cielo così in terra.

Dacci oggi il nostro pane quotidiano,

e rimetti a noi il nostro debito,

come anche noi lo rimettiamo ai nostri debitori,

e non ci indurre in tentazione,

ma liberaci dal male;

perché tua è la potenza e la gloria nei secoli.

3. Pregate così tre volte al giorno.

CAPITOLO 9

1. Riguardo all’eucaristia, così rendete grazie:

2. dapprima per il calice: Noi ti rendiamo grazie, Padre nostro, per la santa vite di David tuo servo, che ci hai rivelato per

mezzo di Gesù tuo servo. A te gloria nei secoli.

3. Poi per il pane spezzato: Ti rendiamo grazie, Padre nostro, per la vita e la conoscenza che ci hai rivelato per mezzo di Gesù

tuo servo. A te gloria nei secoli.

4. Nel modo in cui questo pane spezzato era sparso qua e là sopra i colli e raccolto divenne una sola cosa, così si raccolga la

tua Chiesa nel tuo regno dai confini della terra; perché tua è la gloria e la potenza, per Gesù Cristo nei secoli.

5. Nessuno però mangi né beva della vostra eucaristia se non i battezzati nel nome del Signore, perché anche riguardo a ciò il

Signore ha detto: “Non date ciò che è santo ai cani”.

CAPITOLO 10

1. Dopo che vi sarete saziati, così rendete grazie:

2. Ti rendiamo grazie, Padre santo, per il tuo santo nome che hai fatto abitare nei nostri cuori, e per la conoscenza, la fede e

l’immortalità che ci hai rivelato per mezzo di Gesù tuo servo. A te gloria nei secoli.

3. Tu, Signore onnipotente, hai creato ogni cosa a gloria del tuo nome; hai dato agli uomini cibo e bevanda a loro conforto,

affinché ti rendano grazie; ma a noi hai donato un cibo e una bevanda spirituali e la vita eterna per mezzo del tuo servo.

4. Soprattutto ti rendiamo grazie perché sei potente. A te gloria nei secoli.

5. Ricordati, Signore, della tua chiesa, di preservarla da ogni male e di renderla perfetta nel tuo amore; santificata, raccoglila dai

quattro venti nel tuo regno che per lei preparasti.

Perché tua è la potenza e la gloria nei secoli.

6. Venga la grazia e passi questo mondo.

Osanna alla casa di David.

Chi è santo si avanzi, chi non lo è si penta.

Maranatha. Amen.

7. Ai profeti, però, permettete di rendere grazie a loro piacimento.

CAPITOLO 11

1. Ora, se qualcuno venisse a insegnarvi tutte le cose sopra dette, accoglietelo;

2. ma se lo stesso maestro, pervertito, vi insegnasse un’altra dottrina allo scopo di demolire, non lo ascoltate; se invece (vi

insegna) per accrescere la giustizia e la conoscenza del Signore, accoglietelo come il Signore.

3. Riguardo agli apostoli e ai profeti, comportatevi secondo il precetto del Vangelo.

4. Ogni apostolo che venga presso di voi sia accolto come il Signore.

5. Però dovrà trattenersi un giorno solo; se ve ne fosse bisogno anche un secondo; ma se si fermasse tre giorni, egli è un falso

profeta.

6. Partendo, poi, l’apostolo non prenda per sé nulla se non il pane (sufficiente) fino al luogo dove alloggerà; se invece chiede

denaro, è un falso profeta.

7. E non metterete alla prova né giudicherete ogni profeta che parla per ispirazione, perché qualunque peccato sarà perdonato,

ma questo peccato non sarà perdonato.

8. Non tutti, però, quelli che parlano per ispirazione sono profeti, ma solo coloro che praticano i costumi del Signore. Dai

costumi, dunque, si distingueranno il falso profeta e il profeta.

9. Ogni profeta che per ispirazione abbia fatto imbandire una mensa eviterà di prendere cibo da essa, altrimenti è un falso

profeta.

10. Ogni profeta, poi, che insegna la verità, se non mette in pratica i precetti che insegna, è un falso profeta.

11. Ogni profeta provato come veritiero, che opera per il mistero terrestre della chiesa, ma che tuttavia non insegna che si

debbano fare quelle cose che egli fa, non sarà da voi giudicato, perché ha il giudizio da parte di Dio; allo stesso modo, infatti, si

comportarono anche gli antichi profeti.

12. Se qualcuno dicesse per ispirazione: dammi del denaro o qualche altra cosa, non gli darete ascolto; ma se dicesse di dare

per altri che hanno bisogno, nessuno lo giudichi.

CAPITOLO 12

1. Chiunque, poi, viene nel nome del Signore, sia accolto. In seguito, dopo averlo messo alla prova, lo potrete conoscere,

poiché avrete senno quanto alla destra e alla sinistra.

2. Ma se colui che giunge è di passaggio, aiutatelo secondo le vostre possibilità; non dovrà però rimanere presso di voi che due

o tre giorni, se ce ne fosse bisogno.

3. Nel caso che volesse stabilirsi presso di voi e che esercitasse un mestiere, lavori e mangi.

4. Se invece non ha alcun mestiere, con il vostro buon senso cercate di vedere come possa un cristiano vivere tra voi senza

stare in ozio.

5. Se non vuole comportarsi in questo modo, è uno che fa commercio di Cristo. Guardatevi da gente simile.

CAPITOLO 13

1. Ogni vero profeta che vuole stabilirsi presso di voi è degno del suo nutrimento.

2. Così pure il vero dottore è degno, come l’operaio, del suo nutrimento.

3. Prenderai perciò le primizie di tutti i prodotti del torchio e della messe, dei buoi e delle pecore e le darai ai profeti, perché

essi sono i vostri Sommi Sacerdoti.

4. Se però non avete un profeta, date ai poveri.

5. Se fai il pane, prendi la primizia e dà secondo il precetto.

6. E così, se apri un’anfora di vino o di olio, prendi le primizie e dalle ai profeti.

7. Del denaro, del vestiario e di tutto quello che possiedi, prendi poi le primizie come ti sembra più opportuno e dà secondo il

precetto.

CAPITOLO 14

1. Nel giorno del Signore, riuniti, spezzate il pane e rendete grazie dopo aver confessato i vostri peccati, affinché il vostro

sacrificio sia puro.

2. Ma tutti quelli che hanno qualche discordia con il loro compagno, non si uniscano a voi prima di essersi riconciliati, affinché il

vostro sacrificio non sia profanato.

3. Questo è infatti il sacrificio di cui il Signore ha detto: “In ogni luogo e in ogni tempo offritemi un sacrificio puro, perché un re

grande sono io – dice il Signore – e mirabile è il mio nome fra le genti”.

CAPITOLO 15

1. Eleggetevi quindi episcopi e diaconi degni del Signore, uomini miti, disinteressati, veraci e sicuri; infatti anch’essi compiono

per voi lo stesso ministero dei profeti e dei dottori.

2. Perciò non guardateli con superbia, perché essi, insieme ai profeti e ai dottori, sono tra voi ragguardevoli.

3. Correggetevi a vicenda, non nell’ira ma nella pace, come avete nel vangelo. A chiunque abbia offeso il prossimo nessuno

parli: non abbia ad ascoltare neppure una parola da voi finché non si sia ravveduto.

4. E fate le vostre preghiere, le elemosine e tutte le vostre azioni così come avete nel vangelo del Signore nostro.

CAPITOLO 16

1. Vigilate sulla vostra vita. Non spegnete le vostre fiaccole e non sciogliete le cinture dai vostri fianchi, ma state preparati

perché non sapete l’ora in cui il nostro Signore viene.

2. Vi radunerete di frequente per ricercare ciò che si conviene alle anime vostre, perché non vi gioverà tutto il tempo della

vostra fede se non sarete perfetti nell’ultimo istante.

3. Infatti negli ultimi giorni si moltiplicheranno i falsi profeti e i corruttori, e le pecore si muteranno in lupi, e la carità si muterà in

odio;

4. finché, crescendo l’iniquità, si odieranno l’un l’altro, si perseguiteranno e si tradiranno, e allora il seduttore del mondo apparirà

come figlio di Dio e opererà miracoli e prodigi, e la terra sarà consegnata nelle sue mani, e compirà iniquità quali non avvennero

mai dal principio del tempo.

5. E allora la stirpe degli uomini andrà verso il fuoco della prova, e molti saranno scandalizzati e periranno; ma coloro che

avranno perseverato nella loro fede saranno salvati da quel giudizio di maledizione.

6. E allora appariranno i segni della verità: primo segno l’apertura nel cielo, quindi il segno del suono di tuba e terzo la

resurrezione dei morti;

7. non di tutti, però, ma, come fu detto: “Verrà il Signore e tutti i santi con lui. Allora il mondo vedrà il Signore venire sopra le

nubi del cielo.”

Het Jesusgebed

Een monnik van de oosterse kerk

INLEIDING

In een vrij onooglijke vorm verscheen in september 1950 bij Curits and Beamish Ltd. te Coventry een boekje getiteld: ‘On the invocation of the name of Jesus’, dat in 1951 een tweede en twee jaar later een derde druk beleefde. Ook de laatste uitgave heeft veel weg van een goedkoop brochuurtje. Toch bevat dit werkje een grote rijkdom aan geestelijke gedachten en verdient gekend te worden door allen, die zich ernstig op het geestelijke leven toeleggen.

De auteur die schuilgaat onder de titel ‘een monnik van de oosterse kerk’, beschrijft verschillende perspectieven van de heilige naam, gebruikt een gebedsmethode, welke in de geestelijke literatuur bekend is onder de naam ‘hesychasme’. Reeds de oudvaders beoefenden en leerden deze gebedstechniek in allerlei vormen.

In het oosten is deze manier van bidden ook onder de gelovigen nog veelvuldig in gebruik. In kloosters behoort ze daar tot de meest verbreide praktijk van het geestelijke leven. Bij ons in het westen kennen we deze vorm van gebed nog vrijwel uitsluitend in de litanie en meer uitgebreid in de rozenkrans.

In zijn voorwoord op de engelse uitgave wijst de schrijver erop, dat het boekje zuiver op de praktijk is gericht. Zijn enig doel was de christelijke leek, en wellicht ook menig religieus, bekend te maken met wat hij noemt ‘de weg van de heilige naam’. Zelf waarschuwt hij de lezer, dat de tekst niet gemakkelijk ‘loopt’. Hij trachtte zijn gedachten zo kort mogelijk uit te drukken, het aan de lezer overlatend ze in vrome overweging onder de persoonlijke inspiraties van de Heilige Geest opnieuw uit te bouwen. Om dit te vergemakkelijken is het traktaatje in korte hoofdstukjes verdeeld, die weer in paragrafen zijn onderverdeeld. Elke paragraaf vormt een Vrij afgerond geheel.

Gaarne hopen wij met de auteur, dat velen kennis mogen nemen van deze diepe gedachten om er hun geestelijk leven mee te voeden en te verrijken.

De vertaler,

A. PETERS, pr.

1. DE VORM VAN HET JESUSGEBED

Nu vroeg Jakob: Zeg mij uw naam. Hij sprak: Hoe vraagt ge nog naar mijn naam!

(Gen 32, 30).

1. Men kan op vele manieren bidden met de naam Jesus. Welke de beste is, moet iedereen voor zichzelf ondervinden. Maar welke formule men ook kiest, altijd zal de heilige naam zelf, het woord ‘Jesus’, er de kern en het middelpunt van moeten uitmaken, omdat daarin de gehele kracht van dit gebed is gelegen.

2. Het gebed: ‘Heer Jesus Christus, Zoon van God, ontferm U over mij, arme zondaar!’ is in het oosten het meest verspreid. Men kan echter ook eenvoudig: ‘Jesus Christus’ of: ,Heer Jesus’ zeggen; ja, het hele gebed zou men tot het ene woord ‘Jesus’ kunnen terugbrengen.

3. Dit, alleen de naam Jesus, is de oudste wijze van het bidden van de heilige naam; het is de kortste, eenvoudigste en naar wij menen, de gemakkelijkste manier. Daarom zouden wij, zonder andere formuleringen tekort te doen, willen aanraden alleen het woord ‘Jesus’ te gebruiken.

4. Wanneer we dus in het vervolg spreken over het Jesusgebed, bedoelen we de eerbiedige en veelvuldige herhaling van de heilige naam, het enkele woord ‘Jesus’ zonder verdere toevoegingen. De heilige naam zélf is het gebed.

5. De naam Jesus nu kan men ofwel met de lippen uitspreken, ofwel slechts in stilte denken.

In beide gevallen is er sprake van een werkelijk bidden van de heilige naam; in het eerste luidop, in het tweede alleen met het hart. Deze manier van bidden maakt de overgang van het mondgebed naar het louter inwendig gebed zeer gemakkelijk; ja, alleen al het langzaam en aandachtig herhalen van die heilige naam met de mond, brengt ons tot het overwegend gebed en bereidt de ziel voor op de contemplatie.

II. HET JESUSGEBED IN DE PRAKTIJK

6. Overal en ieder ogenblik kunnen we de naam Jesus uitspreken: op straat, in de fabriek, op onze kamer, terwijl we wandelen, enz. Naast dit niet aan regels gebonden zeggen van de heilige naam, is het goed een bepaalde tijd en plaats te reserveren met de uitdrukkelijke bedoeling zich toe te leggen op het bidden van het Jesusgebed. Wanneer men enige vordering gemaakt heeft in deze manier van bidden, kan men hiervan afzien, maar voor beginnen- den is het noodzakelijk om vooruit te komen.

7. Wanneer we dagelijks dus een bepaalde tijd vaststellen voor het aanroepen van de heilige naam (buiten de spontaan opwellende gebedjes, die zo veelvuldig mogelijk moeten zijn), dan moeten we hiervoor, wanneer de omstandigheden het maar even toelaten, ook een eenzame en rustige plaats kiezen: ‘Wanneer gij bidt, ga dan in uw binnenkamer, sluit de deur achter u en bidt uw Vader in het verborgene’ (Mt 6, 6). De lichaamshouding is hierbij van weinig belang. Men kan lopen, liggen of knielen. De beste houding is die welke de lichamelijke ontspanning en geestelijke inkeer het meest bevordert. Het kan daartoe nuttig zijn een houding aan te nemen die nederigheid en eerbied uitdrukt.

8. Alvorens de naam ,Jesus aan te roepen brenge men zich in een toestand van volmaakte rust en ingekeerdheid en bidt om de ver lichting en leiding van de Heilige Geest. ‘Niemand kan zeggen dat Jesus de Heer is, dan in de Heilige Geest’ (1 Kor 12, 3). De naam Jesus kan niet echt doordringen in een hart dat niet vervuld is van de zuiverende adem er het vuur van de Heilige Geest. De Geest zelf zal in ons de naam van de Zoon ademen er

doen lichten.

9. En dan maar beginnen, simpelweg. Wil men gaan wandelen dan moet men de eerste stap zetten en wie wil zwemmen moet het water in. Zo is het ook met het aanroepen van de heilige naam. Spreek die uit met aanbidding en liefde. Hou dat vol. Herhaal het. Denk er niet aan dat u bezig bent de heilige naam aan t’ roepen, denk alleen aan Jesus zelf. Noem zijn naam, langzaam, zachtjes en rustig.

10. Een veel voorkomende fout bij beginnenden is, dat zij het bidden van het Jesusgebed steeds willen ervaren met sterke innerlijke bewogenheid. Zij trachten het te zeggen met grote kracht. Maar de naam Jesus mag men niet schreeuwen of geforceerd uitbrengen, al is het dan maar alleen inwendig. Toen Elias voor God moest verschijnen, brak er eerst een hevige storm los, maar Jahweh was niet in de storm. Na de storm ontstond er een aardbeving, maar Jahweh was evenmin in de aardbeving. Op de aardbeving volgde de bliksem maar ook in de bliksem was Jahweh niet. Toen suisde er een zachte bries, en zodra Elias dit

hoorde, bedekte hij zijn gelaat met zijn mantel en ging naar buiten, want Jahweh ging voorbij (1 Kon 19, 13). Overdreven inspanning en het najagen van gevoelige vertroosting zijn zinloos. Wanneer u de heilige naam voor uzelf herhaalt, richt er dan rustig en geleidelijk uw gedachten, gevoelens, heel uw wil, ja heel uw wezen heen. Laat deze naam uw ziel doordringen, zoals een druppel olie zich uitbreidt in een kleed en het doordringt Laat niets van uw wezen daaraan ontsnappen. Geef uzelf geheel over, sluit u a.h.w. in die naam op.

11. Men moet bij de praktische beoefening van dit gebed de heilige naam niet steeds maar onafgebroken herhalen. Is de heilige naam eenmaal uitgesproken, dan moet de sfeer daarvan zich uitbreiden en voortzetten in seconden of minuten van stilzwijgende rust en aandacht. Men zou het herhalen van de heilige naam kunnen vergelijken met de vleugelslag, waarmee een vogel de lucht doorklieft. Dat gaat niet moeizaam, geforceerd, overhaast of klapwiekend, maar soepel en licht en in de letterlijke zin van het woord gracieus. Heeft de vogel een bepaalde hoogte bereikt dan gaat hij over in glijvlucht en beweegt alleen maar van tijd tot tijd zijn vleugels om in de lucht te blijven. Zo moet ook de ziel, wanneer zij zich eenmaal op Jesus heeft geconcentreerd en van Hem vervuld is, het herhalen van de heilige naam onderbreken en rusten in onze Heer. Men moet er slechts weer toe overgaan de heilige naam te herhalen, wanneer verstrooiingen de gedachte aan Jesus dreigen te verdringen. Dan begint men opnieuw de heilige naam aan te roepen om zo weer nieuwe stimulans te ontvangen.

12. Zet dit aanroepen voort zolang als u kunt of wilt. Natuurlijkerwijs wordt het gebed door vermoeidheid afgebroken. Forceer dan niets, maar neem het later weer op wanneer en waar het ook moge zijn, zodra u er weer neiging toe voelt. Eenmaal zult u gewaar worden dat Jesus’ naam u spontaan op de lippen komt, en bijna voortdurend in gedachten is, zij het ook heel rustig, onbewust. Zelfs uw slaap zal worden vervuld van de heilige naam en de herinnering aan Jesus. ‘Ik sluimer, maar mijn hart waakt’ (Hoogl 5, 2).

13. Wanneer we een poosje bezig zijn met deze methode van bidden, ligt het voor de hand, dat we hopen op en verlangen naar een zeker positief en waarneembaar resultaat, nl. te voelen dat wij een werkelijk contact tot stand hebben gebracht met de persoon van O.L. Heer. ‘Als ik alleen maar de zoom van zijn kleed aanraak, zal ik genezen zijn’ (Mt 9, 21). Deze zegenrijke ervaring is de verlangde eindpool van het aanroepen van de heilige naam:

‘Ik l
aat u niet gaan, tenzij gij mij zegent’ (Gen 32, 26). Toch moeten we een overdreven verlangen naar dergelijke gewaarwordingen vermijden; religieuze emotie kan gemakkelijk ontaarden in een gevaarlijk soort genotzucht en sensualisme. Laten we vooral niet denken onze tijd te hebben verspild of vruchteloze pogingen te hebben gedaan, wanneer we enige tijd het aanroepen van de heilige naam in praktijk hebben gebracht zonder iets te ‘voelen’. Integendeel, dit ogenschijnlijk dorre gebed is God misschien aangenamer dan ogenblikken van verrukking, omdat het vrij is van elk zelfzuchtig zoeken naar geestelijk genot. Het is het gebed van de harde, naakte wil. We moeten derhalve doorgaan met iedere dag een vaste tijd te besteden aan het aanroepen van de heilige naam, ook al komt het ons voor dat

dit gebed ons koud en dor laat. Zulk een ernstige toeleg van de wil, zulk een sober wachten op de heilige naam laat ons zelden lang in een staat van dorheid. Al degenen die dit hebben volgehouden geven toe, dat het vaak vergezeld gaat van een ervaring van diep inwendige vreugde, warmte en licht. Men heeft de indruk te wandelen in het licht. Er is in dit gebed niets vermoeiends, niets smachtends, niets ongeduldigs. ‘Uw naam is het kostbaarste aroom, . . neem mij mee, laat ons vluchten!’ (Hoogl 1, 3-4).

III. HET JESUSGEBED ALS GEESTELIJKE WEG

Door Jahweh maak ik hem sterk; in zijn naam trekken zij op (Zach 10, 12).

15. Het bidden van de naam Jesus zou alleen maar een episode van ons geestelijk leven kunnen zijn (‘episode’ betekent etymologisch:iets wat onderweg voorvalt). Het zou ook één van de vele wegen van het geestelijke leven kunnen zijn. Het kan echter ook dé geestelijke weg zijn, die we definitief en bij voorkeur (eventueel zelfs exclusief) kiezen: m.a.w. het aanroepen van de heilige naam kan voor ons iets voorbijgaands zijn, een gebed dat we gedurende een bepaalde periode verrichten om het later weer door een ander te vervangen; het kan ook – méér dan een bepaalde losstaande akt – een methode zijn, die we gedurende langere tijd, maar tegelijk met andere

gebedsvormen, gebruiken. Tenslotte kan het ook de methode worden, volgens welke we uiteindelijk heel ons geestelijke even opbouwen en organiseren. Dat hangt allemaal af van onze persoonlijke roeping, omstandigheden en geaardheid. We schrijven hier voornamelijk voor beginnelingen, voor degenen dus die eens willen kennismaken met dit gebed en een eerste contact zoeken met de heilige naam, maar ook voor hen die reeds dit eerste contact gelegd hebben en nu de weg zelf begeren te gaan. Zij die het aanroepen van de heilige naam reeds praktiseren als gebedsvorm, eventueel zelfs als de énige methode, hebben onze raadgevingen niet meer nodig.

16. We moeten niet zomaar uit een willekeurige opwelling tot het aanroepen van de heilige naam overgaan. Wij moeten door God daartoe geroepen en geleid worden. Wanneer wij het aanroepen van de heilige naam willen beoefenen als onze voornaamste geestelijke oefening, dan behoort dit besluit genomen te worden in gehoorzaamheid aan een zeer bijzondere roeping. Een geestelijke weg die gebaseerd is op een gril, zal jammerlijk doodlopen. Maar als we ons onder leiding van de Heilige Geest aangetrokken voelen tot de naam Jesus, dan zal het aanroepen van de heilige naam in ons de vrucht zijn van de Heilige Geest zelf.

17. Er is geen onfeilbaar teken waaraan wil kunnen zien of wij geroepen zijn tot de weg van de heilige naam. Er zijn echter bepaalde aanwijzingen van deze roeping, die wij nederig en zorgvuldig behoren te onderzoeken. Zo mogen wij, niet zonder grond, veronderstellen, dat de weg van het aanroepen van de heilige naam ook voor ons is bestemd, wanneer wij ons getrokken voelen tot het Jesusgebed en deze

praktijk in ons een vermeerdering bewerkt van liefde, zuiverheid, gehoorzaamheid en vrede, ja als het verrichten van andere gebeden zelfs wat moeilijk is geworden.

18. Eenieder die zich aangetrokken voelt tot de weg van de heilige naam, moet oppassen andere vormen van gebed niet minder waard te achten. Laten we niet gaan zeggen: ‘Het Jesusgebed is de beste manier van bidden!’ De beste manier van bidden is die, waartoe iemand zich door de Heilige Geest voelt aangespoord, welk gebed dit ook moge zijn. Wie het aanroepen van de heilige naam praktiseert, moet derhalve niet toegeven aan de verleiding van een onbescheiden en onberaden propaganda voor deze manier van bidden. Wanneer wij niet heel uitdrukkelijk met deze missie worden belast, moeten we niet te gauw tot God zeggen: ‘Ik wil uw naam verkondigen aan mijn broeders’ (P5 22, 22). Laten wij liever nederig de geheimen des Heren bewaren.

19. Wat wij in alle eenvoud en waarheid kunnen zeggen is, dat het aanroepen van de naam van Jesus ons geestelijke leven vereenvoudigt en centraliseert. Geen gebed is zo eenvoudig als dit ‘één-woord’-gebed, waardoor de heilige naam het enige brandpunt is van ons hele leven. Ingewikkelde methoden vermoeien en verstrooien vaak de gedachten, maar de naam Jesus neemt heel gemakkelijk alles in zich op. Zij heeft de macht te verenigen en samen te bundelen en de verdeelde persoon die kon zeggen:

‘Mijn naam is legioen, want we zijn met velen’ (Mk 5, 9), zal zijn eenheid herwinnen in de gezegende naam. ‘Verzamel heel mijn hart om uw naam te vrezen’ (Ps 86, 11).

20. Het aanroepen van de heilige naam moet niet worden gezien als een zgn. mystieke weg,

die ons van de plicht tot zuivering door ascese ontslaat. In het geestelijke leven zijn er geen binnenpaadjes. De weg van de heilige naam veronderstelt een voortdurende waakzaamheid over onze ziel; wij moeten de zonde vermijden. Er zijn in dit opzicht maar twee houdingen mogelijk om de heilige naam met groter aandacht en liefde te kunnen zeggen; anderen zullen de heilige naam zeggen om aandachtiger en inniger te zijn in hun liefde. Wij geloven dat de laatste opvatting de beste is. De heilige naam zelf i
s een middel tot zuivering en vervolmaking, een controle, een zeef, waar onze gedachten, woorden en handelingen doorheen moeten om ontdaan te worden van alle zondige elementen. Alleen dat zullen we kunnen aanvaarden wat verenigbaar is met de heilige naam Jesus. Laten we ons hart boordevol maken van deze heilige naam en de gedachte aan Jesus en laten we hem daarin als in een kostbaar vat bewaren en beschermen tegen iedere vervalsing en toevoeging. Dit is een zeer strenge ascese. In de mate dat de heilige naam in ons hart groeit, moeten we ons radicaler wegcijferen en sterven aan onszelf. ‘Hij moet groter worden, ik kleiner’ (Joh 3, 10).

21. Vergelijken we nu het aanroepen van de heilige naam met andere vormen van gebed. Over het liturgische gebed en gebeden voor bepaalde religieuze groeperingen voorgeschreven, zullen wij hier niet spreken, omdat we hier alleen het individuele en private gebed op het oog hebben. Dit wil niet zeggen, dat wij ook maar in het minst het liturgische gebed of andere voorgeschreven gebeden zouden onderschatten of afbrekend beoordelen. Het feit dat ze in gemeenschap verricht worden en in onafgebroken regelmaat terugkeren, maakt ze uiterst effectief. Maar de gelovigen en de leden

van dergelijke groeperingen moeten zelf uitmaken in hoeverre in hun geval het .Jesusgebed te verenigen is met de officiële gebedsformulen. We bedoelen hier meer een vergelijking te maken tussen verschillende vormen van privaat gebed. Wat b.v. te zeggen over het gebed van samenspraak, waarin wij luisteren naar en spreken tot God; wat over het zuiver kontemplatieve, woordenloze gebed, ‘gebed van rust’ en ‘gebed van vereniging’? Moeten wij deze vormen van gebed opgeven voor het .Jesusgebed of omgekeerd? Of moeten we ze er misschien mee combineren? Het antwoord hierop moeten wij voor elk geval in het bijzonder aan God overlaten. Zelden roept God iemand tot het aanroepen van de heilige naam met uitsluiting van alle andere vormen van gebed. Wij geloven dat in het algemeen gesproken, de weg van de heilige naam breed en ruim is. Meestal is deze praktijk zowel met het inwendig luisteren naar Gods woord in ons, als met het beantwoorden daaraan, te verenigen, evenzeer als met de daartussenliggende perioden van volledige innerlijke stilte. Tenslotte mogen we niet vergeten, dat het beste gebed dat wij kunnen verrichten op ieder willekeurig moment dat gebed is, waartoe wij door de Heilige Geest worden aangezet.

22. De raad en de discrete aanwijzingen van een geestelijke leider, die persoonlijke ervaring heeft van de weg van de heilige naam, zal de beginner meestal zeer ten goede komen. Persoonlijk zouden wij een dergelijke leiding zelfs aanbevelen. Dat wil echter niet zeggen dat ze onmisbaar is, want: ‘Wanneer Hij komt, de Geest der waarheid, dan zal Hij u tot de volle waarheid leiden’ (Joh 16, 13)

IV. HET JESUSGEBED ALS AANBIDDING

Dan zal ik uw naam verheerlijken, voor eeuwig (Ps86, 12).

23. Tot nu toe hebben wij het Jesusgebed meer in het algemeen beschouwd. Nu moeten we de verschillende aspecten van deze aanroeping eens nader gaan bezien. Het eerste daarvan is dat van aanbidding en verering.

24. Maar al te vaak blijven onze gebeden beperkt tot smeking, voorbede inroepen en vergeving vragen. Ongetwijfeld kan de naam Jesus ook met al deze bedoelingen worden gebeden. Het gebed evenwel dat belangeloos opgaat in het prijzen van God omwille van zijn eigen glorie, de blik vol liefde en eerbied op Hem gericht, de uitroep van Thomas: ‘Mijn Heer en mijn God!’, behoort de voornaamste plaats in te nemen.

25. Het Jesusgebed moet de persoon van Jesus in onze geest binnenleiden. Deze naam toch is symbool en drager van de persoon van Christus. Ware dit niet zo, dan zou het aanroepen van de heilige naam louter woordvergoding zijn. ‘De letter doodt, maar de geest maakt levend’

(2 Kor 3, 6). Jesus’ tegenwoordigheid, ziedaar de wezenlijke inhoud, de levende kern van de heilige naam. Hem uitspreken betekent Jesus’ aanwezigheid en brengt die ook werkelijk teweeg.

26. Dit voert tot zuivere aanbidding. Met het uitspreken van de heilige naam beantwoorden wij de tegenwoordigheid van onze Heer. ‘Zij vielen ter aarde neer en aanbaden Hem’ (Mt 2, 11). Godvruchtig de naam Jesus uitspreken is er

kennen dat onze Heer alles is en wij niets. En in dit bewustzijn zullen wij Hem aanbidden en vereren. ‘Want God heeft Hem verheven en Hem een naam gegeven, hoog boven alle namen, opdat in de naam van Jesus iedere knie zou buigen’ (Phil 2, 9-10).

V. DE HEILIGE NAAM ALS MYSTERIE VAN VERLOSSING

0 God, kom mij te hulp door uw naam! (Ps 54, 3).

27. De naam Jesus brengt ons nog meer dan zijn tegenwoordigheid. Jesus is aanwezig in zijn naam als Zaligmaker; het woord ‘Jesus’ betekent immers ‘helper’ of ‘redding’. Bij niemand anders is er redding want onder de hemel is geen andere naam aan de mensen gegeven, waardoor we zalig moeten worden’ (Hand 4, 12). Jesus begon zijn aardse zending door te genezen en vergiffenis van zonden te schenken, dat wil zeggen: mensen te redden. De proefondervindelijke kennis van onze Heer als onze persoonlijke Zaligmaker en Redder wijst er dan ook op, dat we begonnen zijn de
weg van de heilige naam te gaan. Het aanroepen van de heilige naam verlost ons uit al onze noodwendigheden.

28. De naam Jesus helpt ons niet alleen al datgene te verkrijgen wat we behoeven. (‘Wat gij de Vader ook moogt vragen, Hij zal het u geven in mijn naam. Tot nu toe hebt gij niets

in mijn naam gevraagd; vraag en gij zult verkrijgen en dan zal uw vreugde volkomen zijn’ (Joh 16, 23-24), de naam Jesus zelf is reeds vervulling en verwerkelijking van alles wat wij kunnen wensen. Wanneer wij de hulp van onze Heer nodig hebben, zouden wij zijn naam met geloof en vertrouwen moeten uitspreken in de overtuiging dat we al bezig zijn te ontvangen waar we om vragen. Jesus zelf is de verheven vervulling van al wat een mens maar kan verlangen en Hij is dat op het moment zelf dat we tot Hem bidden. Laten we ons gebed met betrekking tot de verhoring ervan niet zien als voorafgaand, maar als gelijktijdig aan de vervulling ervan in Jesus. Hij is méér dan de schenker van wat wij en anderen nodig hebben. Hij zelf is de gave. Ja, Hij is beide tegelijkertijd:

gever en gave, in Zich bevattend alle goeds. Wanneer ik honger heb, is Hij mijn voedsel. Heb ik kou, Hij is mijn warmte. Als ik ziek ben is Hij mijn gezondheid, word ik vervolgd dan is Hij mijn redding. Ben ik onkuis, Hij wordt mijn zuiverheid. Hij is ons immers door God tot wijsheid, gerechtigheid, heiliging en verlossing geworden (1 Kor 1, 30). Dat is heel iets anders dan wanneer Hij ons dit alles alleen maar had gegeven. Nu kunnen wij in zijn naam alles vinden wat Hij is. Daarom is de heilige naam Jesus, voor zover hij ons met Jesus zelf verbindt, al een mysterie van verlossing.

29. De naam van Jesus brengt ons overwinning en vrede wanneer we worden bekoord. Een hart dat reeds vervuld is van de naam en de tegenwoordigheid van onze Heer, zal geen zondig fantasiebeeld of gedachte binnenlaten. Maar we zijn zwak en maar al te vaak geven onze verdedigingslinies het op en de bekoring stijgt in ons als een stortvloed. Sla dan geen acht op de bekoring, redeneer niet met uw eigen verlangens, let niet op de storm, kijk niet naar jezelf. Zie naar onze Heer, klamp u aan Hem vast, beroep u op zijn naam. Toen Petrus over het water naar Jesus wandelend de hevigheid van de storm gewaar werd, ‘werd hij bevreesd’ (Mt 14,

30) en begon te zinken. Als wij in plaats van naar de golven te kijken en naar de wind te luisteren, rechtuit over het water naar .Jesus gaan, zal Hij zijn hand uitsteken en ons vastgrijpen. De heilige naam zal ons dan van groot nut zijn als een vast omschreven, concreet en machtig hulpmiddel, dat in staat is de krachtige betovering van de verleiding te weerstaan. Wanneer u bekoord wordt, roep dan de heilige naam met volharding aan, maar rustig en eerbiedig, niet ruw, angstig of hartstochtelijk. Laat de heilige naam uw ziel langzaam doordrenken, tot alle gedachten en gevoelens daarin te samen komen en zich rondom deze naam vastzetten. Laat hem zo zijn macht tot samen- bundelen uitoefenen. Het is de naam van de Vredevorst, hij moet dus in vrede worden aan- geroepen, dan zal hij ons de vrede brengen, of beter nog, hij zal (als degene van wie hij het symbool is) ons zelf tot vrede zijn.

30. De naam Jesus brengt ons vergiffenis en verzoening. Als we zwaar hebben misdaan – en des te eerder wanneer we licht gezondigd hebben – kunnen we in één ogenblik ons met berouw en liefde tot de heilige naam keren en die uitspreken met heel ons hart. De heilige naam, zo gebeden (waardoor we de persoon van Christus immers al bereikten), zal ons de vergiffenis waarborgen. Laten we na de zonde niet willoos blijven talmen en uitstellen. Laten we toch niet aarzelen, ondanks onze onwaardigheid, de heilige naam opnieuw aan te roepen. Op een vroege morgen staat Jesus aan de oever van het meer. ‘Als Simon Petrus hoort dat

het de Heer is . .springt hij in zee’ (Joh 21, 7). Doe als Petrus, zeg: ‘Jesus’ en begin een nieuw leven. Wij zondaars zullen onze Heer hervinden bij het aanroepen van zijn heilige naam. Hij komt tot ons op het eigen ogenblik, in welke toestand we ook zijn. Hij begint weer met ons vanaf het punt waar Hij ons verliet, of liever gezegd, waar wij Hem verlieten. Toen Hij na zijn verrijzenis aan zijn leerlingen verscheen, kwam Hij tot hen zoals zij toen waren: bang, eenzaam en ongerust, maar zonder hun hun ontrouw te verwijten kwam Hij eenvoudig opnieuw in hun leven van alle dag. ‘Hij vroeg hen:

Hebt ge hier iets te eten? en zij gaven Hem een stuk gebraden vis en een brok honingraat’

(Lk 24, 41). Zo gaat het ook als wij na een zonde of na een tijd van lauwheid opnieuw ‘Jesus’ zeggen; Hij eist geen uitgebreide verontschuldigingen, Hij verlangt alleen maar weer bij ons te zijn zoals vroeger en elk moment en heel de sleur van ons leven – dat zijn onze gebraden vis en onze honingraat – in zijn persoon en zijn naam op te nemen en opnieuw te doen uitgaan vanuit de ware diepte van ons wezen.

31. Zo brengt de heilige naam ons na onze zonden weer verzoening. Zo geeft hij ons echter tevens een weidser en dieper besef van de goddelijke vergiffenis. Wij kunnen in het bidden van de naam Jesus heel de realiteit leggen van het Kruis, heel het mysterie van de verzoening. Wanneer we de heilige naam zien vanuit ons geloof in Jesus als zoenoffer voor de zonden der wereld, dan vinden wij in de heilige naam het symbool van de verlossing, welke zich uitstrekt over alle tijden en over het ganse heelal. In deze naam zullen we dan ontdekken ‘het Lam dat geslacht is’ (Openb 13, 8), ‘het Lam Gods, dat de zonden der wereld wegneemt’ (Joh 1, 29).

32. Dit alles wil evenwel in het geheel geen afbreuk doen aan, noch kleinerend bedoeld zijn ten opzichte van de door de kerk aan alle gelovigen voorgehouden middelen tot boete en vergeving. Het gaat hier om realiteiten van zuiver innerlijke aard, een vorm van innerlijke absolutie welke verkregen wordt door het berouw dat uit de liefde voortspruit. Het is de vergeving die de tollenaar uit het evangelie verwierf op zijn gebied in de tempel: ‘Deze man ging gerechtvaardigd naar huis’ (Lk 18, 14).

VI. DE NAAM JESUS EN DE MENSWORDING

En het woord is vlees geworden (Joh 1, 14).

33. We hebben de verlossende kracht van de heilige naam beschouwd, nu moeten we nog verder gaan. Naarmate de naam Jesus in ons groeit, groeit ook onze kennis van de goddelijke mysteriën. De heilige naam is niet alleen mysterie van verlossing, vervulling van al onze zonden. Het aanroepen van de heilige naam is ook middel om deel te krijgen aan het mysterie van de menswording. Het is een krachtdadig middel van vereniging met onze Heer en verenigd-zijn met Christus is veel genadevoller dan alleen maar bij Hem te zijn of door Hem te zijn verlost.

34. U moet de naam Jesus uitspreken, opdat ‘Christus moge wonen in uw hart’ (Ef 3, 17). U moet, wanneer zijn heilige naam over uw lippen komt, de waarachtigheid ervaren van zijn komst in uw ziel: ‘Ik sta aan de deur en klop en wanneer iemand naar mijn stem luistert en de deur opent, zal Ik bij hem binnenkomen en de maaltijd met hem houden en hij met Mij’ (Openb 3, 20). U moet zijn persoon en zijn naam, als zinnebeeld van de persoon, in uzelf ten troon heffen: ‘Ze hebben er zich gevestigd en daar een heiligdom gebouwd ter ere van uw naam’ (2 Kron 20, 8). Hij is het ‘Ik in hen’ van het hogepriesterlijk gebed van onze Heer (Joh 17, 26). Zo moeten we onszelf verliezen in die naam en ervaren dat we de ledematen zijn van het lichaam van Christus en de ranken van de ware wijnstok. ‘Blijft in Mij’ (Joh 15,4). Het spreekt vanzelf, dat niets het verschil kan opheffen tussen de Schepper en het schepsel. Maar door de menswording is een waarachtige vereniging van het mensdom en van onze eigen persoon met onze Heer mogelijk geworden, een vereniging die in het gebruik van de naam Jesus uitdrukking en versterking vindt.

35. Er bestaat enige overeenkomst tussen de menswording van het Woord en de inwoning van de heilige naam in ons. Het woord is vlees geworden. Jesus werd mens. Wanneer de diepe realiteit van de naam Jesus door onze ziel is gegaan, gaat zij als het ware over in ons lichaam. ‘Bekleedt u met de Heer Jesus Christus’ (Rom 13,14). De levende inhoud van deze heilige naam straalt van ons uit. ‘Uw naam is als uitgegoten balsem’ (Hoogl 1, 3). Wanneer ik de heilige naam met geloof en liefde herhaal, wordt zij een kracht in mij, in staat ‘de wet der zonde, die in mijn ledematen heerst’ (Rom 7. 23) te verlammen en te overwinnen. Zo kunnen we onszelf de naam Jesus als een soort fysisch zegel indrukken, dat ons hart en ons lichaam zuiver en gewijd zal bewaren. ‘Druk mij als een zegel op uw hart, als een zegel op uw arm’ (Hoogl 8, 6). Maar dit zegel is geen stuk was of lood, het is het uitwendig teken, de naam van het levende Woord.

VII. DE NAAM JESUS EN DE GEDAANTEVERANDERING

…vol van Hen,, die alles in allen vervult (EI 1, 23),

36. Het bidden van de heilige naam vernieuwt niet alleen het bewustzijn van onze eigen vereniging met Jesus in zijn menswording, de naam is ook een instrument, dat onze blik verruimt op de betekenis van onze Heer t.o.v. alles wat God heeft gemaakt. De naam Jesus helpt ons de wereld in Christus om te vormen (zonder tot pantheïsme te vervallen). Dit is weer een nieuw aspect van het Jesusgebed, het is een weg tot omvorming.

37. Dit is zo ten opzichte van de natuur. We moeten het heelal beschouwen als het werk van de Schepper: ‘Jahweh schiep hemel en aarde’ (Ps 134, 3). Het kan worden gezien als het zichtbare teken van de onzichtbare goddelijke schoonheid. ‘De hemelen verkondigen Gods glorie’ (Pa 19, 1). ‘Zie de leliën op het veld’ (Mt 6, 28). En toch is deze opvatting onvolledig. De schepping is niet iets statisch, ze is altijd in beweging, streeft en groeit naar Christus toe als naar haar vervulling en voleinding. ‘Heel de schepping zucht en kreunt in barensweeën’ (Rom 8, 22) tot zij ‘bevrijd zal worden van de slavernij der vergankelijkheid om deelachtig te worden aan de vrijheid der glorie van de kinderen Gods’ (Rom 8, 21). Heel de levenloze wereld is mee opgenomen in deze beweging naar Christus toe. Alle dingen komen tezamen in de menswording. De natuurelementen en de voortbrengselen der aarde, steen en hout, water en olie, koren en wijn, ze ontvingen een nieuwe betekenis en werden zinnebeelden en dragers van genade. Heel de schepping spreekt op mysterieuze wijze de naam Jesus. ‘Ik zeg u, als zij zwijgen, dan zullen de stenen gaan roepen’ (Lk 19, 40). Het is het uitleggen van deze naam, dat de christen moet beluisteren in de natuur. Door de naam Jesus uit te spreken over de dingen der natuur, over een steen of een boom, een vrucht of een bloem, de zee of een landschap of wat ook, brengt hij die gelooft het geheim van deze dingen aan het licht, voert ze tot hun vervolmaking, geeft antwoord op hun lang en ogenschijnlijk zwijgend wachten. ‘Reikhalzend toch smacht de schepping naar de openbaring der kinderen Gods’ (Rom 8, 19). Zo zullen we de naam Jesus zeggen, tezamen met de hele schepping: ‘In de naam van Jesus zal iedere knie zich buigen, in de hemel, op aarde en onder de aarde’ (Fil 2, 10).

38. Ook de wereld van de levende wezens moet door ons worden omgevormd. Toen Jesus veertig dagen in de woestijn verbleef, ‘vertoefde Hij onder de wilde dieren’ (Mk 1, 13). We weten niet wat er toen gebeurd is, maar we kunnen er zeker van zijn dat alle daar levende wezens onder zijn invloed zijn gekomen. Zelf zegt Hij van de mussen dat ‘geen enkele daarvan door God wordt vergeten’ (Lk 12, 6). We lijken dan op Adam, toen hij alle dieren een naam moest geven. Toen vormde Jahweh-God uit klei alle dieren op het land en alle vogels in de lucht en voerde ze naar de mens om te zien hoe hij ze zou noemen’ (Gen 2, 19). De biologen gaven ze een wetenschappelijk verantwoorde naam. Wanneer wij echter over de dieren de naam van Jesus uitspreken, geven wij ze hun oorspronkelijke waardigheid, die we zo gemakkelijk vergeten, terug, de waardigheid nl. van levende wezens te zijn, door God in Jesus e
n voor Jesus geschapen en in het leven gehouden.

39. Vooral de mensen kunnen we op deze manier omvormen. De verrezen Christus verscheen verschillende malen aan zijn leerlingen in een gedaante die zij tot nu toe niet van Hem gewoon waren. ‘Daarna verscheen Hij in een andere gedaante..’ (Mk 16, 22), de gedaante van een reiziger op weg naar Emmaüs, of van een tuinman bij het graf of van een vreemdeling, staande op de oever van het meer. Het was echter telkens in de gedaante van een gewone mens, zoals wij die ook in ons dagelijks leven ontmoeten. Hiermede benadrukte Jesus een belangrijk aspect van zijn tegenwoordigheid onder ons, zijn tegenwoordigheid nl. in alle mensen. Zo realiseerde Hij wat Hij had geleerd: ‘Ik was hongerig en ge gaaft Mij te eten, Ik was dorstig en ge gaaft Mij te drinken., naakt en ge kleedde Mij. Ik was ziek en ge hebt Mij bezocht. Ik was gevangen en ge kwaamt tot Mij. Wat ge de minste van mijn broeders gedaan hebt, dat hebt ge Mij gedaan’ (Mt 25, 35-36, 40). Jesus verschijnt ons in onze dagen in de gelaatstrekken van mannen en vrouwen, Inderdaad deze menselijke vorm is nu de enige waarin iedereen naar believen elk moment en op iedere plaats het gelaat van onze Heer kan herkennen. De moderne mens is realistisch georiënteerd; hij kan niet leven van abstracties en schijn; wanneer de mystieken hun vertellen: ‘Wij hebben de Heer gezien’, antwoorden zij met Thomas:‘Alleen als ik.., mijn vinger kan steken in opening van de spijkers en mijn hand in de zijdewonde, zal ik het geloven’ (Joh 20, 25). En Jesus neemt die uitdaging aan. Hij laat zich vinden en aanraken en toespreken in de persoon van al zijn menselijke broeders en zusters. Evenals tot Thomas zegt Hij tot ons: ‘Kom hier met uw hand en steek hem in mijn zijde en wees niet ongelovig maar gelovig’ (Joh 20, 27). Op de arme, de zieke, de zondaar en in het algemeen op alle mensen wijzend, zegt Jesus ‘Zie mijn handen en voeten., raak Mij aan en overtuig u, want een geest heeft geen vlees beenderen, zoals ge ziet dat Ik heb’ (Lk 24,39). Mannen en vrouwen, zij zijn het vlees en beenderen, de handen en de voeten, de doorstoken zijde van Christus, zijn mystiek lichaam. In hen kunnen we de realiteit ervaren de verrijzenis, de werkelijke tegenwoordigheid (zonder deze nochtans te vereenzelvigen met zijn wezenheid) van onze Heer Jesus. Wanneer we Hem niet gewaarworden, dan komt dat van ons ongeloof en onze verstoktheid van hart. Hun ogen werden weerhouden zodat zij Hem niet herkenden’ (Lk 24, 16). Welnu de naam Jesus is een concreet en krachtig middel om de mensen te zien in hun verborgen en meest innerlijke werkelijkheid. We moeten alle mensen benaderen met de naam Jesus op de lippen, op straat, in de winkel, op kantoor, in de fabriek, in de bus en vooral hen die ons hinderlijk en onsympatiek zijn. We moeten over hen allen de raam Jesus uitspreken, want dat is hun echte naam. Noem hen met deze naam, in zijn naam, en sfeer van aanbidding, toewijding en welwillendheid. Aanbid Christus in hen, dien Christus in hen. In veel van deze mannen en vrouwen – in de boze en misdadige – is Jesus geboeid. Bevrijd Hem door Hem in hen te erkennen en te eren. Iedereen zal ons als omgevormd en getransfigureerd voorkomen, wanneer wij door de wereld gaan met deze nieuwe blik, terwijl we ‘Jesus’ zeggen over iedere mens, terwijl we Jesus zien in iedere mens. Hoe meer we bereid zijn onszelf aan de mensen weg te schenken des te helderder en klaarder zal deze nieuwe blik worden, maar onze overgave is de voorwaarde voor dit inzicht. Terecht zei Jacob tot Esau, toen zij verzoend waren: ‘. . als ik genade gevonden heb in uw ogen, neem dan het geschenk van mij aan; want, daar ge vriendelijk voor mij waart, heb ik uw gelaat gezien, zoals men Gods aanschijn aanschouwt’ (Gen 33,10).

VIII. DE NAAM JESUS EN DE KERK

…om alles wat in de hemel en op aarde is, in Christus weer samen te brengen (Ef7, 10).

40. In de naam Jesus ontmoeten we al degenen die met onze Heer verenigd zijn, al degenen van wie Hij gezegd heeft: ‘Waar twee of drie vergaderd zijn in mijn naam, daar ben Ik in hun midden’ (Mt 18, 20).

41. We kunnen alle mensen vinden in het hart van Jesus en in zijn liefde. Alle mensen kunnen we in zijn naam samenbrengen en ze daarin omvangen houden. Het is niet nodig uitbreid voor hun intenties te bidden, we behoeven slechts de naam Jesus uit te spreken met de naam van degene die in bijzondere nood verkeert. Alle mensen en alle goede gebedsintenties zijn reeds besloten in de naam van onze Heer. Jesus aanhangen is één worden met Hem in zijn zorg en liefdevolle attentie voor hen. Zich aasluiten bij Jesus’ eigen voorspraak voor hen is veel beter, dan Hem te smeken namens hen.

42. Waar Jesus is, daar is de kerk. Wie in Jesus, is in de kerk. Is het aanroepen van de heilige naam een middel tot vereniging met onze Heer, het is ook een middel om zich te verenigen met de kerk, die in Hem is en die door geen menselijk kwaad kan beroerd worden. Dit wil niet zeggen dat we de ogen sluiten voor de problemen van de kerk hier op aarde, voor de onvolkomenheden en de verdeeldheid der christenen. Maar we denken hier alleen aan de eeuwige en geestelijke en ‘onbevlekte’ zijde van de kerk, die besloten ligt in de naam van Jesus. De kerk, aldus beschouwd, gaat boven iedere aardse werkelijkheid uit. Geen schisma kan haar verdelen. Jesus zei tot de Samaritaanse vrouw geloof Me, er komt een uur, waarin gij

noch op deze berg, noch te Jerusalem de Vader zult aanbidden.. er komt een uur, en het is er reeds, waarin de ware aanbidders de Vader zullen aanbidden in geest en waarheid’

(Joh 4, 21, 23). Er is een duidelijke tegenspraak in de woorden van onze Heer; hoe kan het uur

nog komende zijn en er toch al zijn? Deze paradox wordt verklaard uit het feit dat de Samaritaanse vrouw voor Christus stond. Van de ene kant was er nog de historische tegenstelling tussen Jerusalem en Gerizim; en Jesus, Wel verre van dit als onbeduidend te beschouwen, benadrukt de hogere roeping van Jerusalem: ‘Gij aanbidt wat ge niet kent. Wij aanbidden wat wij kennen; want het heil komt uit de Joden’ (Job 4, 22). In deze zin was het uur nog niet gekomen. Van de andere kant was het uur er reeds, omdat de vrouw voor degene, die groter is dan Jerusalem of Gerizim, degene, ‘die ons alles zal verkondigen’ (Job 4, 25) en in wie alleen we ten volle kunnen ‘aanbidden in ge
est en waarheid’ (Joh 4, 24). Dezelfde verhouding ontstaat, wanneer we door het Jesusgebed ons met zijn heilige persoon verenigen. Zeker, we geloven allerminst, dat al de tegenstrijdige interpretaties, die er op aarde over het evangelie verkondigd worden, gelijktijdig waar zijn, en evenmin, dat de gescheiden groepen van christenen in gelijke mate het goddelijke licht bezitten. Maar wanneer wij de heilige naam van Jesus in zijn volle betekenis uitspreken, geheel en al overgegeven aan zijn persoon en zijn verlangens, delen wij tegelijkertijd in het geheel van de kerk en ervaren zo haar wezenlijke eenheid, die dieper ligt dan al onze menselijke verdeeldheid.

43. Het Jesusgebed helpt ons in Hem weer te ontmoeten, al degenen, die ons door de dood ontvielen. Martha zag niet diep genoeg, toen ze, sprekend over Lazarus, tot de Heer zei: ‘Ik weet dat hij zal opstaan op de jongste dag’ (Job 11, 24). Met voorbijzien van wat er reeds was, stelde zij haar vertrouwen in wat komen moest. Jesus hielp haar uit de waan: ‘Ik bén de verrijzenis en het leven’ (Joh 11, 25). Het leven en de verrijzenis van de overledenen zijn niet louter toekomstig (hoewel de verrijzenis van de lichamen dat wel is). De persoon van de verrezen Christus is reeds de verrijzenis en het leven van alle mensen. In plaats van te trachten in ons gebed of in onze herinnering of verbeelding direct met de overledenen zelf geestelijk contact tot stand te brengen, moeten we trachten hen te bereiken in Christus, waarin nu immers hun werkelijke leven te vinden is. Daarom kan men zeggen dat het beste gebed voor de overledenen het Jesusgebed is. Omdat de aanroeping van Jesus’ naam onze Heer tegenwoordig stelt, zullen ook zij dan bij ons tegenwoordig zijn. En wanneer wij hun naam verbinden met de heilige naam, verrichten wij een liefdewerk ten opzichte van hen.

44. Deze overledenen wiens leven met Christus verborgen is, vormen de hemelse kerk. Zij behoren tot de volmaakte en eeuwige kerk, waarvan de strijdende kerk op aarde maar een heel klein deeltje uitmaakt. In de naam Jesus ontmoeten wij heel de gemeenschap der Heiligen; ‘zijn naam zal op hun voorhoofd staan’ (Openb 22, 4). Wij ontmoeten daarin de engelen; Gabriël, die het eerst op aarde de heilige naam aankondigde toen hij tot Maria zei: ‘En gij zult zijn naam Jesus noemen’ (Lk 1, 31). Daarin ontmoeten wij de Vrouw, ‘gezegend onder de vrouwen’, tot wie Gabriël deze woorden sprak en die zo vaak haar Zoon bij zijn naam genoemd heeft. Moge de H. Geest ons het verlangen ingeven, de naam van Jesus in ons op te nemen, zoals de H. Maagd Maria hem voor het eerst in zich opnam, en deze naam te herhalen, zoals Maria en Gabriël hem hebben uitgesproken. Moge onze eigen aanroeping afdalen in deze afgrond van aanbidding, gehoorzaamheid en tederheid!

IX. DE NAAM JESUS ALS EUCHARISTIE

Doet dit ter, mijner gedachtenis (Lk 22, 79).

45. Het mysterie van de opperzaal was een samenvatting van heel het leven en de zending van onze Heer. Beschouwingen over het sacrament der Eucharistie liggen buiten het bestek van het werkje dat wij ons hier hebben voorgenomen. Maar er bestaat een ‘eucharistisch’ gebruik van de naam Jesus, waarin alle aspecten welke we tot nu toe hebben behandeld, zijn samengevat en verenigd.

46. Ook onze ziel is een opperzaal, waar op ieder moment een onzichtbaar avondmaal des Heren kan worden gevierd. Onze Heer zegt het ons, bedekt zoals altijd: ‘Met groot verlangen heb ik verlangd dit paasmaal met u te gebruiken’.. (Lk 22, 15). ‘Waar is de zaal waar Ik met mijn leerlingen het paasmaal kan nuttigen?’.. (Lk 22, 11) ‘maak het daar gereed’ (Lk 22, 12). Deze woorden gelden niet alleen het zichtbare avondmaal des Heren, zij zijn ook toe te passen op de innerlijke eucharistie, die, weliswaar alleen geestelijk, niettemin werkelijk is. In de zichtbare Eucharistie wordt Jesus opgedragen onder de gedaante van brood en wijn. In de eucharistie binnen ons, kan Hij alleen worden betekend en aangeduid door zijn naam. Daarom kan de aanroeping van de heilige naam door ons tot een eucharistie gemaakt worden.

47. De oorspronkelijke betekenis van ‘eucharistie’ is ‘dankzegging’. Ons inwendig avondmaal des Heren, moet een dankbetuiging zijn voor de grote gave ons door de Vader geschonken in de persoon van zijn Zoon. ‘Door Hem moeten we een altijddurende dankofferande brengen aan God’ (Hebr 13, 15). De H. Schrift geeft onmiddellijk de aard van dit dankoffer aan: ‘..namelijk de vrucht van lippen die zijn naam verheerlijken!’ Zo wordt de heilige naam verbonden met de idee van dankzegging. Wanneer wij Jesus’ naam uitspreken, behoren wij niet alleen de Vader te danken voor het feit, dat Hij ons zijn Zoon heeft gegeven of onze lofzegging tot de naam van de Zoon zelf te richten, maar we moeten de naam van de Zoon tot het wezen en de drager maken van het offer van lof, aan de Vader gebracht de uitdrukking van onze dank en tegelijk ons dankoffer.

48. Iedere eucharistie is een offerande. Dan offeren zij Jahweh weer in gerechtigheid’ (Mal 3, 3). Wij kunnen de Vader geen beter offer brengen, dan de persoon van zijn Zoon. Alleen dit offer is de Vader waardig. Ons offeren van Jesus aan de Vader is één met het offer, dat Jesus zelf voortdurend aan zijn Vader aanbiedt; hoe toch zouden wij uit onszelf Christus kunnen offeren! Om aan ons offer een concrete vorm te geven, kunnen wij niet beter doen dan de naam Jesus uitspreken. Wij zullen God de heilige naam aanbieden alsof het brood en wijn ware.

49. Bij het avondmaal bood de Heer aan zijn leerlingen brood dat gebroken en wijn die ver- goten werd aan. Hij offerde een leven dat werd overgeleverd, zijn Lichaam en Bloed, gereed om te worden geslachtofferd. Wanneer wij inwendig Jesus aan zijn Vader offeren, bieden wij Hem altijd een Slachtoffer, tegelijk geslacht en ‘verheerlijkt: ‘Waardig is het Lam dat geslacht is, te ontvangen, macht., eer, glorie en lof!’ (Openb 5, 12). Laten wij de naam van Jesus uitspreken in het bewustzijn dat we gewassen en ‘Wi
t geworden zijn in het bloed van het Lam’ (Openb 7, 14). Ziedaar de eucharistische beoefening van het Jesusgebed. Niet dat we hiermee a.h.w. een nieuw sacrament van het kruis willen instellen. De heilige naam, sacramenteel gebruikt, is slechts een hulpmiddel om de vruchten van het offer, eens en voor altijd volmaakt gebracht, hier en nu op ons toe te passen. Het helpt ons de uitoefening van het universele priesterschap, het eeuwige offer van Christus geestelijk actueel te doen zijn en tegenwoordig te stellen. Het sacramenteel gebruik van de naam .Jesus zal ook het besef in ons levendig houden, dat we niet met Jesus, Priester en Offerande, verenigd kunnen zijn, wanneer we niet offeren, in Hem, in zijn naam, onszelf met lichaam en ziel: ‘Brand- en zoenoffers behaagden U niet, toen zeide Ik: zie Ik kom!’ (Hebr 10, 6-7).

50. Er is geen eucharistie denkbaar zonder communie. Onze inwendige eucharistie is eveneens wat de traditie noemt een geestelijke communie’, d.w.z. een spijziging door het geloof in het Lichaam en Bloed van Christus, zonder dat men de zichtbare gedaanten van brood en wijn tot zich neemt: ‘Want het brood dat uit de hemel neerdaalt, is het brood van God, dat leven aan de wereld schenkt.. Ik ben het brood des levens’ (Joh 6, 33, 48). Jesus blijft altijd het levensbrood, dat wij als voedsel kunnen ontvangen, zelfs als we de uitwendige gedaante niet kunnen nuttigen. ‘Het is de geest die leven brengt, het vlees brengt niets daartoe bij’ (Joh 6, 63). We kunnen puur geestelijk en onzichtbaar naderen tot het Lichaam en Bloed van Christus. Deze inwendige, maar zeer werkelijke wijze van communiceren is iets geheel onderscheiden van iedere andere manier van toenadering tot zijn persoon, want hier is sprake van een bijzondere gave en weldaad, een bijzondere genade, een buitengewone verhouding

tussen onze Heer, als degene die voedt en tegelijk voedsel is, en onszelf die deelnemen aan dat voedsel, zij het op onzichtbare wijze. Dit geestelijk eten nu van het goddelijke levens- brood, van het Lichaam en Bloed van de Zalig- maker, wordt gemakkelijker wanneer het tot uitdrukking wordt gebracht in de heilige naam, wanneer de naam Jesus er de vorm, omlijsting en drager van is. We kunnen de naam van onze Heer uitspreken met de speciale bedoeling onze ziel daarmee te voeden, of liever met het H. Lichaam en kostbaar Bloed, dat we daardoor trachten te benaderen. Zo vaak we dat willen, kan deze communie vernieuwd worden. Het zij verre van ons de H. Eucharistie, zoals deze in de kerk wordt gevierd en genuttigd, als overbodig voor te stellen of minder hoog aan te slaan, maar het is te hopen, dat iedereen, die de weg van de aanroeping van de heilige naam volgt, moge ondervinden, dat de naam Jesus een geestelijk voedsel is, dat aan de hongerige zielen het levensbrood meedeelt. ‘Heer, geef ons dit brood voor immer’ (Joh 6, 34). In dit brood, in deze naam, zulfen we verenigd zijn met al degenen die deelnemen aan dit Messiaanse maal: ‘Daarom zijn wij, hoe talrijk ook, één lichaam, want allen hebben wij deel aan het éne Brood’ (1 Kor 10, 17).

51. Door de H. Eucharistie ‘verkondigt gij de dood des Heren, totdat Hij komt’ (1 Kor 11, 26). De Eucharistie is een voorsmaak van het eeuwige gastmaal. Het ‘eucharistisch’ gebruik van de heilige naam, leidt ons tot het eschatologische gebruik ervan, d.w.z. tot het aanroepen van de heilige naam, gezien in verband met het ‘einde’ en de komst van onze Heer. iedere aanroeping van de heilige naam moest een vurige verzuchting zijn naar onze uiteindelijke hereniging met Jesus in het hemelse koninkrijk. Zulk een verzuchting staat in betrekking tot het einde van de wereld en de triomferende komst van Christus, maar het heeft nog meer direct betrekking op het ogenblikkelijke ingrijpen van Christus (laten we bidden dat dit steeds vaker zij!) in ons aardse bestaan op zijn wonderlijk krachtig binnendringen in ons leven van alle dag, en nog meer op zijn komst op het ogenblik van onze dood. Er is een manier om ‘Jesus’ te zeggen, die een voorbereiding is op de dood, een verzuchten naar de dood, opgevat als een lang verwacht verschijnen van de Vriend, ‘die ge liefhebt, hoewel ge Hem niet gezien hebt’ (1 Petr 1, 8); een vragen om deze suprème ontmoeting en nu reeds een verwijlen aan de andere kant van de levensgrens. In deze manier van ‘Jesus’-zeggen ligt de verlangende uitroep van Paulus: ‘Ik verlang ontbonden te worden en met Christus te zijn’ (Fil 1, 23) en van St.-Jan:

‘Kom Heer Jesus, kom’ (Openb 22, 20) al besloten.

X. DE NAAM JESUS EN DE HEILIGE GEEST

Ik heb de Geest als een duif uit de hemel zien dalen en op Hem rusten (Joh 1,32).

52. De naam Jesus heeft een zeer voorname plaats in de boodschap en de daden van de apostelen. Zij preekten in de naam van Jesus, genazen de zieken in zijn naam, zij baden tot God: ‘Nu dan Heer, verleen uw dienaars,.. tekenen en wonderen door de naam van Jesus, uw heilige Dienaar’ (Hand 4, 29-30). Door hen werd de naam van de Heer Jesus verheerlijkt’ (Hand 19, 17).

Pas na Pinksteren verkondigden de apostelen de naam ‘met kracht’. Jesus had hun gezegd:

‘Wanneer de H. Geest over u komt, zult gij kracht ontvangen’ (Hand 1, 8). In dit ‘pinkstergebruik van de naam van Jesus zien we duidelijk het verband van de Geest en de naam. Het blijft intussen niet beperkt tot de apostelen, maar van al ‘degenen die geloven’ geldt het woord dat Jesus sprak: ‘In mijn naam zullen zij duivelen uitdrijven, zij zullen vreemde talen spreken.. zieken de handen opleggen en zij zullen genezen’ (Mk 16, 17-18). Alleen ons gebrek aan krachtig geloof en liefde, weerhoudt ons ervan een beroep te doen op de heilige naam in de kracht van de H. Geest, Wanneer wij waarlijk de weg van de heilige naam gaan, moet er een dag aanbreken, dat we (zonder trots of aanmatiging) in staat blijken de glorie van onze Heer te openbaren en anderen te helpen door ‘tekens’. Hij, wiens hart een heiligdom is geworden van Jesus’ naam, moest niet aarzelen tot hen die geestelijk of lichamelijk hulp nodig hebben, de woorden van Petrus te herhalen: ‘Zilver en goud heb ik niet, maar wat ik heb zal ik u geven in de naam van Jesus Christus van Nazareth, sta op en ga!’ (Hand 3, 6). 0, mocht de Geest van Pinksteren komen en de naam Jesus met vuur in ons hart schrijven!

53. Het ‘pinkster’-gebruik van de heilige naam is slechts één aspect van ons naderen tot de

H. Geest door middel van de naam Jesus. De heilige naam zal ons nog tot andere en inwendige ervaringen van de Geest voeren. Wanneer we de heilige naam uitspreken, mogen we een glimp opvangen van de betrekking tussen de H. Geest en Jesus. De H. Geest staat in een bepaalde verhouding tot Jesus, en Jesus in een bepaalde verhouding tot de H. Geest. Wanneer wij de naam Jesus herhalen, bevinden wij ons bij wijze van spreken, op het kruispunt waar deze twee ‘strevingen’ elkaar ontmoeten.

54. Toen Jesus werd gedoopt, ‘daalde de H. Geest in lichamelijke gedaante als een duif op Hem neer’ (Lk 3, 22). Het nederdalen van de duif is de beste uitbeelding van de verhouding van de H. Geest tot onze Heer. Laten wij nu trachten, wanneer wij de naam van ,Jesus zeggen, a.h.w. mee te gaan met de Jesus gerichte beweging van de H. Geest, met de Geest, door de Vader naar Jesus gezonden, kijkend naar Jesus en komend tot Jesus. Laten we trachten onszelf te verenigen, voor zover een schepsel zich met een goddelijke handeling verenigen kan, met deze vlucht van de duif (‘0, had ik vleugels gelijk een duif. .‘ Ps 55, 7) en met de tedere gevoelens die zij tot uiting brengt; ‘Men hoort de duiven al kirren’ (Hoogl 2, 12). Alvorens ons ‘te smeken met onuitsprekelijke verzuchtingen’ (Rom 8, 26), verzuchtte de H. Geest naar Jesus en zal in eeuwigheid naar Jesus blijven verzuchten. Het boek der Openbaring toont ons de H. Geest samen met de bruid (dat is de kerk) roepend om de Heer. Wanneer wij de naam Jesus uitspreken, kunnen we dat opvatten als het zuchten en verzuchten van de H. Geest, als de uitdrukking van zijn smachten en verlangen. Aldus zullen we, in overeenstemming met ons zwak menselijk vermogen, worden opgenomen in het mysterie van de liefdes- betrekking tussen de H. Geest en de Zoon.

55. Omgekeerd kan de naam Jesus ons ook helpen in te stemmen met de gevoelens van onze Heer ten opzichte van de H. Geest. Maria had Jesus ontvangen ‘van de Geest’ (Mt1, 20).

Gedurende zijn gehele aardse leven bleef Hij (en blijft Hij nog steeds) volmaakt openstaan voor de Gave, die de F1. Geest is. Hij laat zich door de Geest volkomen overmeesteren, ‘geleid als Hij immers wordt door de Geest’ (Mt 4, 1). Hij keert uit de woestijn terug ‘in de kracht van de Geest’ (Lk 4, 14). Hij verklaarde: ‘De Geest des Heren rust op Mij’ (Lk 4, 18). In dit alles toont Jesus een nederige volgzaamheid aan de H. Geest. Wanneer wij de naam Jesus uitspreken, kunnen wij ons, voor zover dit aan mensen gegeven is, met Hem verenigen in die overgave. Maar we kunnen onszelf ook één met Hem maken, als met het uitgangspunt, van waaruit de Geest tot de mensheid gezonden werd: ‘Hij zal van het mijne ontvangen en het u verkondigen.. Ik zal Hem tot u zenden’ (Joh 16, 15). We kunnen de naam Jesus zien als het brandpunt, van waaruit de Geest zijn levenwekkende stralen uitzendt naar de mensheid. Wij kunnen Jesus zien als de mond, van waaruit de Geest ademt. Zo kunnen wij ons bij het uitspreken van de naam Jesus verenigen met deze twee momenten: Jesus’ vervuld worden van de Geest, en Jesus’ uitstralen van de Geest. Voortgang maken in het aanroepen van de heilige naam is groeien in de kennis van ‘de Geest van de Zoon’ (Gal 4, 6).

XI. DE NAAM JESUS EN DE VADER

Wie Mij heeft gezien, heeft de Vader gezien (Joh 14, 9).

56. Ons lezen van het evangelie zal oppervlakkig blijven zolang wij er alleen maar in zien een boodschap gericht tot- of een leven gekeerd naar de mens. Het wezenlijke kernpunt van het evangelie is: de intieme verhouding van Jesus tot de Vader. Het geheim van het evangelie is:

Jesus gekeerd tot de Vader. Dit is het fundamentele mysterie van het leven van onze Heer. Het aanroepen van de naam Jesus staat ons toe in werkelijkheid, zij het dan zwak en als in het voorbijgaan, aan dit mysterie deel te nemen.

57. ‘In het begin was het Woord’ (Joh 1, 1). De persoon van Jesus is het levende Woord, van alle eeuwigheid door de Vader gesproken. Daar, door een bijzondere goddelijke beschikking, de naam ‘Jesus’ gekozen werd om het levende Woord, gesproken door de Vader, aan te duiden, mogen wij zeggen dat deze naam enigermate deel uitmaakt van die eeuwige zeg- ging. Op een wat antropomorfistische manier (die gemakkelijk te verbeteren is) zouden we kunnen zeggen dat de naam Jesus het enige menselijke woord is, dat de Vader eeuwig uitspreekt. De Vader brengt van alle eeuwigheid zijn Woord voort. Hij geeft zichzelf eeuwig in de voortbrenging van het Woord. Wanneer wij verlangen tot de Vader te naderen door het aanroepen van de naam Jesus, moeten wij, als wij de heilige naam uitspreken, op de eerste plaats Jesus zien als het voorwerp van de liefde en de gave van zichzelf van de Vader. Proberen we – op onze menselijke manier – het uitstromen van deze liefde en deze gave in de Zoon te ervaren. Wij hebben reeds de duif op Hem zien neerdalen. Blijft nog over de stem van de Vader te vernemen die zegt: ‘Gij zijt mijn welbeminde Zoon, in U heb ik mijn welbehagen’ (Lk 3, 22).

58. En nu moeten wij bescheiden trachten door te dringen in het zoonbewustzijn van Jesus. Nadat wij in het woord ‘Jesus’ het uitzeggen van ‘mijn Zoon’ door de Vader hebben ontdekt, moeten wij daarin van de andere kant Jesus’ uitzeggen van ‘mijn Vader’ trachten te beluisteren. Jesus kent geen ander verlangen dan de Vader te verkondigen en zijn Woord te zijn. Niet alleen zijn alle handelingen van Jesus gedurende zijn aardse leven akten van volmaakte gehoorzaamheid aan de Vader geweest: ‘Mijn spijs is de wil te doen van Hem die Mij gezonden heeft’ (Job 4, 34), niet alleen heeft de offerdood van Jesus aan de hoogste eis van de goddelijke liefde (waarvan de Vader de bron is) voldaan: ‘Groter liefde heeft niemand dan hij die zijn leven geeft’ (Joh 15, 13), niet alleen de daden van Jesus maar zijn hele wezen was een volmaakte weerspiegeling van de Vader. Jesus is de ‘afstra
ling van zijn glorie en de afdruk van zijn wezen’ (Hebr 1, 3). Het Woord was ‘tot God’ (Joh 1, 1); de vertaling ‘bij God’ is niet juist. Deze eeuwige gerichtheid van de Zoon op de Vader, dit eeuwig gekeerd zijn naar Hem, moeten wij ervaren in de naam Jesus. Er is nog meer in de heilige naam dan het gekeerd zijn naar de Vader. Wanneer wij ‘Jesus’ zeggen, kunnen wij enigermate Vader en Zoon tot elkander brengen, wij kunnen hun één-zijn realiseren en ons eigen maken. Op hetzelfde ogenblik dat wij de heilige naam uitspreken, zegt Jesus zelf tot ons, evenals Hij zegde tot Philippus: ‘Gelooft ge dan niet dat Ik in de Vader ben en de Vader in Mij?’ (Job. 14, 10).

XII. DE HEILIGE NAAM EN DE ALOM- TEGENWOORDIGHEID

– . dan zult gij vervuld worden van de ganse volheid (El 3, 19).

59. De voornaamste aspecten van het Jesusgebed hebben we nu gezien- Wij hebben ze gerangschikt tot een soort climax en we menen dat deze climax beantwoordt aan de normale voortgang van het leven der ziel. Niettemin, God, die ‘de Geest geeft zonder maat’ (Joh. 3, 34), overschrijdt al onze grenzen. Deze aspecten van de heilige naam lopen dooreen; het kan voorkomen, dat een beginneling direct wordt gegrepen door het diepste inzicht in de inhoud van de heilige naam, terwijl een ander die reeds jaren het Jesusgebed beoefent niet verder is gekomen dan de meest voor de hand liggende begrippen (dit is natuurlijk niet het allervoornaamste; het enige waar het op aankomt is: te doen wat God wil dat we doen). Daarom is het patroon, dat wij in grote lijnen volgden, iets kunstmatigs en heeft het maar betrekkelijke waarde.

60. Dit wordt heel duidelijk voor iedereen, die het Jesusgebed, van al de kanten die wij hier beschreven, heeft ervaren. Op dit niveau aangekomen (wat niet wil zeggen, dat dan ook tevens een hogere graad van volmaaktheid werd bereikt maar wel vaak een zeker intellectueel en geestelijk hoogtepunt en een bepaalde vlugheid van begrip en onderscheidingsvermogen met betrekking tot de goddelijke dingen), kan het moeilijk worden, zelfs vervelend, onaangenaam en saai, ja soms onmogelijk, zich nog te concentreren op dit of dat bepaald aspect van de naam Jesus, hoe verheven het in zich ook moge zijn. Ons aanroepen en beschouwen van de heilige naam vervaagt tot het zeer algemene. Wij worden ons ineens bewust wat in de heilige naam vervat is. Wij zeggen: ‘Jesus’, en rusten in de volheid en totaliteit van de naam van onze Heer. Wij zijn niet meer bij machte de diverse aspecten uit het geheel los te maken en afzonderlijk te bezien, maar toch voelen wij hen er allemaal in, als één samengevoegd geheel. De heilige naam is dan de drager van de hele Christus en voert ons binnen zijn alomtegenwoordigheid.

61. Deze alomtegenwoordigheid is meer dan de aanwezigheid van nabij zijn en inwoning, waar wij al over gesproken hebben. Het is het actueel ‘gegeven-zijn’ van alle werkelijkheden, waartoe de heilige naam voor ons een benaderingsmiddel is geweest: verlossing, vleeswording, gedaanteverandering, kerk, Eucharistie, Geest en Vader. Daarin zullen wij ons een denkbeeld kunnen vormen van de ‘breedte en lengte, de hoogte en diepte’ (Ef 3, 18) en zullen wij begrijpen wat wil zeggen ‘alles wat er is in de hemel en op aarde in Christus weer samen te brengen’ (Ef 1, 10).

62. Deze alomtegenwoordigheid omvat alles. De heilige naam betekent niets zonder de tegenwoordigheid. Wie in staat is bij voortduring te leven in het bewustzijn van de alomtegenwoordigheid van de Heer, heeft de heilige naam niet nodig. De naam is alleen maar een stimulans en steun om te komen tot het beleven van de tegenwoordigheid van God. Mocht het ogenblik zelfs hier op aarde al aanbreken, dat wij ook het roepen van de heilige naam kunnen nalaten om in sublieme vrijheid los van alle belemmeringen slechts het naamloos en onuitsprekelijk levende contact met de persoon van Jesus te genieten!

63. Beschouwen wij de verschillende aspecten van of afleidingen uit de heilige naam Jesus afzonderlijk, dan gelijkt ons aanroepen op de werking van een prisma, waardoor een straal wit licht in de verschillende kleuren van het spectrum uiteenvalt. Ervaren wij evenwel het aanroepen van de naam in zijn geheel, dan werkt de aanroeping om zo te zeggen als een

lens, die het witte licht in zijn geheel opneemt en concentreert. Door middel van een lens kan

men met een zonnestraal iets brandbaars ontsteken. De heilige naam is deze lens. Jesus is

het zonlicht, zijn naam bundelt en richt als een lens dit licht op onze ziel tot er een vuur

ontvlamt. ‘Ik ben gekomen om vuur op aarde te brengen’ (Lk 12, 49).

64. Op veel plaatsen belooft de H. Schrift bijzondere zegen aan hen die de naam van de

Heer aanroepen. Wij mogen op de naam Jesus toepassen wat gezegd werd van de naam van

God. Daarom herhalen wij: ‘Keer U tot mij en wees mij genadig, naar uw beschikking voor

hem die uw naam bemint’ (Ps 118, 132). En van ieder van ons moge de Heer zeggen, wat Hij

zeide van Saul: ‘Hij is Mij een uitverkoren werktuig om mijn naam te verkondigen..’ (Hand 9,

15).

INHOUD

Inleiding . . . 5

I. De vorm van het Jesusgebed . . 7

II. Het .Jesusgebed in de praktijk . . . 8

III. Het Jesusgebed als geestelijke weg . 12

IV. Het Jesusgebed als aanbidding . . 17

V. De heilige naam als mysterie van verlossing 18

VI. De naam Jesus en de menswording . 22

VII. De naam Jesus en de gedaanteverandering  24.

VIII. De naam Jesus en de Kerk . . . 28

IX. De naam Jesus als Eucharistie . . 32

X. De naam Jesus en de Heilige Geest . 36

XI. De naam Jesus en de Vader . . . . 40

XII. De heilige naam en de alomtegenwoordigheid . . . . . 42