Een orthodoxe benadering van de concepten van Ethiek en Vrijheid
Door N HAHAS
De concepten van Ethiek en Vrijheid
Inleiding
Vrijheid en Ethiek zijn de twee voornaamste elementen van het menselijke denken die alomtegenwoordig zijn gedurende gans hun verleden en hun evolutie. Het is omdat deze twee concepten op het kruispunt zijn van de daden en de wederzijdse invloeden van en tussen het individu en de maatschappij. Alle culturen, alle stammen en andere, hebben de practische benaderingen gekend, zij het somtijds slechts embrionaal, van deze twee concepten. Sedert de oudheid, zelfs voor de religies gedragsregels hebben opgesteld die voortvloeiden uit hun respectievelijke visies op de Mens, op de gemeenschap en de maatschappij , hebben de denkers zich gebogen over de verschillende problematieken die voortvoortvloeien uit deze twee voornaamste factoren van de individuele menselijke en sociale daden. Maar de progressive filosofische structurering van de religies hebben zowel in het Verre Oosten, in het Oosten en later in het Westen, de sociale gedragingen beïnvloedt en daardoor hebben zij verschillende wijzen doen ontstaan ten overstaan van de concepten van Vrijheid en Ethiek. In een pluriculturele wereld, waar de micromaatschappijen in de war geraken, worden deze concepten meer en meer moeilijk te verhelderen, vooral op het niveau van de praxis.
In het Westen, en vooral vanaf de XVIIIe eeuw heeft de evolutie van de filosofie, als een ruimte voor alomvattende kritiek, alle religieuze principes die gediend hebben als basis van de gangbare normatieve gedachte, opnieuw ter discussie gesteld. De nieuwe ideeën-acties die progressief het licht zagen stelden niet noodzakelijk het Geloof in vraag, maar bevroegen datgene wat was voorgesteld op een ernstige wijze haar oncontroleerbare uitvloeisels. Zo werden het Siëntisme en het Individualisme gelijdelijkaan belangrijke anthropologische referenties van de moderne gedachte en de maatschappij had bijna geen rol te spelen,o.a. de regularisatie van wat werd beschouwd als zijnde de “rechten van de mens”, in een wereld die geregeerd wordt door democratische wetten die zich bedienen van conventionele normen.
De probleemstelling
Maar ondanks deze eensgezinde belangstelling ten overstaan van de concepten Ethiek en Vrijheid, handhaven de verschillende socioculturele nalatenschappen tot op onze dagen een belangrijk verschil tussen verschillende stellingnamen ten opzichte van de gestelde problemen en dit door de ontwikkeling van de maatschappij en het impact van de nieuwe technologieën in verband met het leven der mensen. Men zou kunnen zeggen dat de twintigste eeuw de eeuw is, niet alleen van belangrijke en diepe veranderingen, maar ook dat het de eeuw is van de uitdagingen in alle richtingen, van hun terugval en de reacties waaraan zij aanleiding hebben gegeven.
De complementariteit van deze twee concepten, wanneer het gaat over de menselijke persoon als eentermig behorend tot de maatschappij, legt dit dubbel belang uit. Immers, de vrijheid is dit wezenlijk element dat toestaat aan de menselijke persoon om zich te definiëren, vertrekkende van zijn “vrije keuze”. Dus, is de Ethiek het wezenlijk element dat de rationele aspecten regelt in datgene wat zij als absoluut hebben. Dit legt uit waarom deze twee concepten voortdurend zijn geëvolueerd met de tijd. Tot op vandaag is deze ontwikkeling het onderwerp voor debatten zonder einde en het voortdurend opnieuw ter discussie stellen ervan.
Bij het begin van deze 21e eeuw, blijft het debat op hoog niveau open voornamelijk op het niveau van de theologische reflexie : Waar plaatst zich deze reflexie in het algemeen kader van het debat over de mens en zijn vrijheid ? Waar plaatst zich het debat over de Ethiek en het impact op de maatschappij op de ontwikkeling van de religieuze gedachte in dit opzicht ? Een debat op de kritische kijk ten overstaan van het nemen van belangrijke stellingnames die tot dan toe als onveranderlijk en onvermijdbaar waren en dit, vertrekkende van een “evangelische” visie op de wereld.
De mogelijke inbreng van de Kerk
De Kerk en de maatschappij
Maar deze vragen hebben slechts hun waarde, indien de ideeën over het type van relatie tussen de Kerk en de Maatschappij duidelijk zijn. Na dit uitgangspunt, zou het dus interessant zijn om te zien of de Orthodoxe Kerk een bijzondere visie heeft met betrekking tot deze relatie.
In haar theologie presenteert de Kerk zich onder twee aanvullende aspecten. Zij is het Lichaam van Christus die de realiteit van de Incarnatie beleeft en dus is er een mogelijk conflict tussen haar goddelijke natuur en haar menselijke natuur. Zij is ook de plaats van de adem van de heilige Geest en beleeft de spanning van een mogelijk conflict tussen heiligheid en secularisme. Zonder in analytische details te willen treden van de westerse theologische gedachte, zou ik willen zeggen, dat de orthodoxe benadering, in haar getuigenis, niet de algemene beschouwingen van de “normaliserende “westers religieuze gewoontes aanneemt. Zij overweegt dat het leven in Christus bestaat uit het in zich opnemen van deze dubbele dialectiek op het niveau van de personen en van de gemeenschap; dit lijkt mij het pand van elke spirituele ontwikkeling.
De orthodoxe benadering en haar specifiek karakter.
Voor de orthodoxe traditie is er geen definitieve verworvenheid die de ontwikkeling in Christus van de persoon van de christen regelt. Dit komt voort uit het feit dat de orthodoxe gedachte in haar anthropologische interpretatie van de Mens en de maatschappij de mens niet beschouwt als een afgehandeld en zich herhalend wezen, maar beschouwd elk individu op zichzelf als een entiteit is die voortdurend moet worden, een individu die slechts kan bestaan en waargenomen worden doorheen de belevenissen van communicaties waaraan hij is blootgesteld in de maatschappij. Parallel hiermee beschouwt zij de kerkelijke gemeenschap als zijnde geroepen tot een eeuwigdurende overschrijding van haar poging tot getuigenis en dienstbaarheid.
Men moet er blijvend aan herinnerd worden dat de orthodoxe theologie ten overstaan van de relaties tussen personen en de gemeenschap van gelovigen een bovenmatig belangrijke positie aanneemt, waarvan ons een belangrijk beeld wordt gegeven in de geschriften van Denys de Aeropagiet. Het beeld van de Kerk die samenkomt rond het Lam en waarvan het dynamisme is ervaren doorheen de geschapen sacramenten door een stijgende dialectiek die specifiek is voor de orthodoxie : enerzijds, de individuen bewaren hun specifiek karakter en engageren de gemeenschap voor een betere bewustwording van hun verantwoordelijkheden; anderzijds, de gemeenschap, door het volgen van het leven van de gelovigen blijft de garantie voor respect van datgene wat de essentie vormt van het Geloof en de Traditie.
Indien ik deze lange theologische inleiding heb gemaakt, dan is het omdat ik denk dat de christenen (individueel) ,en de Kerk zijn geroepen om rekening te geven van de gratis gaven die hun zijn geschonken. Het is daarom dat zij niet onverschillig kunnen blijven ten overstaan van de problemen van de maatschappij en het is daarom dat de concepten van Vrijheid en Ethiek met zich meebrengen aanwezig te zijn te zijn in het centrum van hun reflecties.
De Vrijheid : een ontologisch dilemma
De notie van Vrijheid en haar plaatsing in een context
De tweede helft van de twintigste eeuw is begonnen met aan het concept van Vrijheid een hevigheid te geven zoals dit nog nooit daarvoor is geweest. Verschillende charta hebben het licht gezien die de rechten van de mens en de burgers verdedigen, het concept van Vrijheid speelt hierin een grote rol. Op het einde van de eeuw en bij het begin van de nieuwe eeuw heeft men de ontwikkeling gezien van een nieuw aspect van groot belang, te weten, dit van de verdediging van de vrijheden van de burgers door uitwendige instanties, vooral internationale.
Maar, indien er een concensus is over het principe van het respect voor de vrijheden, toont de realiteit klaar en duidelijk dat er een divergentie is op het niveau van de practijk en het ondersteunen van deze principes : staatsraison, religieuze geloofspraktijken, ethnische discriminatie enz… Vandaar een ernstige en diepe bevraging over de rol van het concept van Vrijheid in het leven van de individuen en de benadering die de Kerk in het algemeen, en de Orthodoxe kerk in het bijzonder, aanneemt om te antwoorden op de eisen van hun “pedagogische” aanwezigheid in de wereld van vandaag.
Het ontologisch aspect van de Vrijheid.
Het is belangrijk in dit stadium om ons twee verhalen te herinneren uit het boek Genesis. het eerste heeft betrekking op de “keuze” gegeven door God aan Adam en Eva. Indien deze keuze niet bestond, dan had God de mens niet als een vrij wezen geschapen. Welnu, het specifieke van de Mens, in vergelijking met de andere schepselen ligt in deze mogelijkheid van de keuze. En het feit, dat deze keuze gevolgen heeft maakt het waardevol zoniet was het een valstrik. Het tweede feit heeft betrekking op de moord van Abel door Caïn. God vraagt rekenschap aan deze laatste die niet kan ontsnappen aan de gevolgen van zijn keuze en hij vlucht voor het principe van de verantwoordelijkheid die tesamen gaat met deze van de Vrijheid. Nadat ik deze bijbelse basis heb verduidelijkt, is het goed er de gevolgen van in te zien op het niveau van het leven van de Kerk en de positionering ervan ten overstaan van de Maatschappij.
Om dit te doen lijkt het mij belangrijk er op te wijzen dat het concept van Vrijheid slechts betekenis heeft in het kader van de communicatie. Het geïsoleerde individu heeft niet de mogelijkheid om zijn Vrijheid, noch zijn verantwoordelijkheid uit te oefenen, en het is daarom dat hij één van de fundamentele apsecten verliest, namelijk : het Beeld dat hij in zich draagt. Meer nog, indien de christen door het doopsel “Christusdrager” wordt en door de gaven van de Geest dienaar, dan is hij uitdrukkelijk geroepen om deze vrijheid-verantwoordelijkheid ten overstaan van anderen te beleven. De kerk is geroepen om een dubbel gevolg te geven aan deze existentiële dimensie : een pedagogische invloed binnen de gemeenschap van christenen, en een plicht om het evangelie door te geven aan de wereld.
De Pedagogie van de Kerk ten overstaan van personen en de Wereld
Pedagogisch gezien moet de Kerk deze bepalende dimensie van de persoon van de gelovige verdedigen vertrekkend vanuit haar ervaring in de schoot van wat zij noemt : de leden van de gemeenschap. De orthodoxe Kerk verdedigt deze positie met hevigheid en weigert systematisch de dubbele notie van lerende en onderwezende Kerk. Maar dit wil niet zeggen dat zij de structuren schept die de gelovigen helpen om de dubbele betekenis van vrijheid en verantwoordelijkheid te laten openbloeien. Onze huidige structuren helpen helaas niet om de charisma te laten openbloeien, die de kanalen zijn van deze dimensies. Kritische, ernstige inspanningen zijn noodzakelijk opdat de Kerk opnieuw de plaats wordt van het Koninklijk Priesterschap waaraan wij allen geroepen zijn om eraan deel te hebben.
Wat de evangelische plicht betreft, het is één van de zwakke punten in het getuigenis van de orthodoxe Kerk van vandaag. Erkend als een “waarde” door de maatschappij, wordt de vrijheid niet als zodanig gerespecteerd en de orthodoxe Kerk doet niets (of bijna niets) om posities in te nemen ten overstaan van de gebeurtenissen en maatschappelijke stellingnamen die de vrijheid van personen en gemeenschappen belemmeren. Gevangen in het raderwerk van de staatspolitiek, op haar schouders de gewichten van jaren tegenstellingen veroorzaakt door ethnische oorlogen, dogmatische of andere dragend, behouden onze lokale kerken een discrete stilte ten overstaan van politieke handelswijzen, maar ook met betrekking tot de de sociale en individuele vrijheden in de media of van de persoon. Deze stilte, die gezien kan worden als een stilzwijgende medeplichtigheid brengt schade toe aan het getuigenis van de orthodoxe Kerk in de wereld. Maar meer nog, dit zet het vertrouwen van de gelovigen en niet-gelovigen in het goed gefundeerd zijn van de evangelische boodschap op losse schroeven, en het veroorzaakt een ongeloof in de toespraken van de Kerk die gaan over Ethische kwesties.
De Ethiek en de problemen van de Mens en de Maatschappij.
Ethiek als toetssteen.
Het concept van Ethiek stelt zich in verschillende termen omdat haar sociaal aspect uitgestrekter is, want het is in relatie met sociale normen en waarden en hun invloed op het leven van de personen. Dit probleem leidt ergens tot vele vragen, bijvoorbeeld : zijn Ethiek en Moraal synoniemen ? Stellen de sociale normen de waarden in hun plaats, ofwel, is er iets absoluuts te verdedigen in de sociale discussies met betrekking tot de Ethiek ? Wat is de relatie tussen Ethiek, Vrijheid en Tolerantie ?
In naam van de vrijheid van de individuen , begunstigt het modernisme de relativering van de ethische gang van zaken. Het sociaal aspect wordt opgewaardeerd met het doel om een globaal juridisch kader te scheppen, veelmeer dan een processus op gang te brengen dat een antwoord biedt aan de persoon. Wenu , dit is op zichzelf zeer begrijpelijk om een gevestigde subjectiviteit over het principe van de individuele belangen te vermijden. Maar het verhindert niet dat verschillende principes worden begunstigt in het nadeel van andere zonder enige geldige reden. Het is het geval bijvoorbeeld met het recht op de onderbreking van de zwangerschap in naam van de individuele vrijheid. Eén van de aspecten van het probleem ligt hem in het feit dat de Ethiek synoniem geworden is van morele principes die toegestaan zijn door de maatschappij, en het individualisme helpt om de waarden te vervangen door normen die voortvloeien uit een dominant individualisme of uit een niet beredeneerde en niet geactualiseerde religiositeit .
De inbreng van de orthodoxe benadering op het niveau van de gelovigen.
Nochtans bevragen zich de wereld in het algemeen en de gelovigen in het bijzonder de Kerk over de problematieken van onze tijd die niet noodzakelijk “overeenkomen” met de klassieke problemen, of die verdienen opnieuw bekeken te worden in het licht van de ontwikkeling van de Wetenschap of de veranderingen in de mentaliteit van de samenleving. Immers, levend in een wereld waar de invloedssfeer van ideeën collectief is en onderworpen aan meerdere factoren : historisch, sociaal, geografisch, filosofisch, cultureel enz.. ondergaat de mens verschillende invloeden, die hem verwijst naar een een of ander bepaald idee waarvan hij denkt die te moeten aannemen. Elk van deze verwijzingen hangt af van een super-structuur waar de mens toe geroepen is te leven door er een keuze in te maken (zoals het het geval is in de Kerk) of van nature (zoals het het geval is in de burgerlijke maatschappij). Niets zegt dat de verwijzingen die ontwikkeld zijn door deze verschillende sferen ( zelfs innerlijk) in harmonie zijn.
Geconfronteerd met deze feitelijke situatie op het niveau van zijn alledaagsheid, wordt de mens geroepen om keuzes te maken, want de ideeën eindigen altijd met de verplichting om ze waar te maken en de problemen van Ethiek of van de Moraal doen dan hun intrede, en in de meeste gevallen is er geen arbitrage mogelijk. De persoon is zo in de tegenwoordigheid van twee mogelijke tegenstellingen : het ene op het niveau van de persoon die handelt in tegenspraak met zijn principes en met de redenering die zij bevat, en de andere op het niveau van de nabije gemeenschap die de facto aanvaardt wat zij theoretisch gezien weigert. Hoe moeten wij de gevolgen beschouwen van deze tegenstellingen op de persoon en op de gemeenschap ?
De orthodoxe theologie, die weigert (uitgezonderd in extreme gevallen) normatieve regels op te stellen, opteert practisch gezien voor een zekere flexibiliteit : zij onderlijnt het belang om aan de eigenheid van de persoon en de gemeenschappen belangrijke richtlijnen te geven, zich baserend op het principe van de “economie”.
Nochtans is deze positie slechts waardevol indien deze “economie” bestaat uit twee duidelijke criterea, het is te zeggen uit klare richtlijnen die nauwkeurig zijn onderzocht in functie van culturele en sociale veranderingen die kunnen ontstaan in de loop der jaren. Anderzijds, deze positie versterkt de rol van de orthodoxe Kerk op conditie : i) dat de orthodoxe kerk een processus van voortdurende reflexie ontwikkelt over de ethische problemen betreffende de wereld van vandaag; en ii) dat de Kerk een kader uitwerkt dat de grenzen afbakent voor haar volgelingen en de maatschappij waarin zij leeft, en het belang aantoont om dit kader te volgen. Bij afwezigheid van dergelijke benadering heeft men de indruk (zoals dit vandaag het geval is) dat de orthodoxe Kerk niets te zeggen heeft aan de wereld en geen processus van dialoog heeft ontwikkeld met de moderniteit, en dat zij er mee voldaan is een “piëtistische” Kerk te zijn waar de praxis in tegenspraak is met haar leer over de incarnatie.
De economie
kan geen “economie van de omstandigheden” zijn, maar moet een economie van principes zijn. De oordelen kunnen door de omstandigheden aangegeven worden, maar niet hun bronnen. De Liefde als referentie nemend, zou de Economie waarop de Ethiek zal gebaseerd zijn kunnen leiden tot gedifferentieerde posities, maar zij zal consequent met zichzelf zijn en zal niet in contradictie zijn met de principes van het Geloof en bijgevolg met de orthodoxe Anthropologie.
Een andere kwestie die zich stelt op het niveau van de Economie is deze van de tolerantie. Beschouwd als een van de positieve aspecten van de aanvaarding van de ander en de openheid op het anders-zijn, kan de tolerantie beschouwd worden als een menselijke positieve waarde , die helpt een dialoog tot stand te brengen tussen de personen die meer werkdadig is en meer naar de diepte gaat. Maar tezelfdertijd kan men zich afvragen of de tolerantie als absoluut kan gezien worden, of deze tolerantie vanuit het standpunt van de ethiek een limiet heeft.Zonder in een exegetische uiteenzetting te willen treden : de tolerantie van Christus heeft limieten gekend wanneer Hij de Tempel omgevormd zag tot een bazar. Is het vandaag , in naam van de tolerantie, ethisch om in naam van de tolerantie alle sociale onregelmatigheden die wij kennen in naam van de vrijheid of de individualisatie, te aanvaarden, of het staatsraison enz.. Riskeert deze tolerantie niet een tolerantie ten overstaan van zichzelf te worden wanneer zij de levensprincipes aanvaardt die in tegenspraak zijn met de basisprincipes van het geloof of de anthropologische visie van de Kerk ? Welk is het niveau van het opnieuw in vraag stellen van deze tolerantie vanuit het standpunt van de ethiek ?
En ten overstaan van de Wereld ?
Proberen wij ons nu te plaatsen op een verschillend niveau, dit met betrekking tot het leven van de maatschappijen, dit wat men gewoonlijk de Politiek of meer algemeen het leven van de Stad noemt. De ethische problemen overtreffen dus het individuele gedragsaspect om problemen van de massa te worden. Hier speelt het principe van de Economie geen enkele rol, omdat het hier niet meer gaat over het volgen van de persoon in zijn spirituele opgang, maar het gaat hier meer om het charisma van de Kerk in een wereld waarin ze haar verantwoordelijkheid moet dragen. De heilbrengende boodschap moet telkens opnieuw vernieuwd worden en het niet doen ervan is een gebrek van de Kerk ten overstaan van haar plicht. Welnu, in de huidige wereld, zijn de vragen die deel uitmaken van de Ethiek veelvuldig, en het is belangrijk dat wij onzelf bevragen over de wijze waarop wij deze problemen gaan aanpakken, en/of wij heldere en strikte posities moeten innemen over de wijze waarop ze in de politiek worden aangepakt.
Het probleem van de vrijheden is één van de elementen die gedurende eeuwen gedeeltelijk zijn aangepakt. Het kerkelijk instituut in haar officieel en publiek karakter heeft nogal in veel gevallen voor de positie van de machtigen van deze wereld gekozen, ofwel houden zij er het zwijgen op na ten overstaan van deze posities. De “goede zaak” is voor de “officiele” kerk altijd de gelegenheid geweest om exessen te aanvaarden die niet samengaan met de evangelische boodschap. Vandaag, in een wereld waar de invloed is veranderd van vorm zijn de keizerrijken niet noodzakelijk meer geografische gewapende keizerrijken, maar virtuele keizerrijken. Het lijkt mij niet dat deze situatie is veranderd.
Het historisch dilemma is een dilemma geweest tussen de gewapende macht en de macht van het woord; het was een dilemma dat eeuwen geduurd heeft. Was het ethisch om het stilzwijgen ten overstaan van de politieke macht in naam van de harmonie en voor het welzijn van de kerk die politiek gevestigd was te aanvaarden? Was het ethisch om in de schoot van de Kerk, maar ook in de schoot van keizerrijken en koninkrijken, een overschilligheid ( belalve in zeldzame gevallen) aan de dag te leggen ten overstaan van de intolerantie van ideeën die tot in het extreme toe ging in de materiële ervaring ? Was het ethische om een medeplichtige tolerantie enerzijds en een heftige intolerantie anderzijds te doen samengaan ?
Op onze dagen is het dilemma veranderd van terrein; het is nu een dilemma tussen de macht van de media en de macht van het woord. In naam van welke ethiek houdt de institutionele Kerk er twee redeneringen op na ( of geen redenering) ten overstaan van het geweld ? wat is ethisch gezien de limiet van de tolerantie ( of van de non-tolerantie) ten overstaan van het tot een “ding’ maken van de menselijke persoon ? Is het ethisch aanvaardbaar dat de institutionele kerk voortgaat met te handelen alsof de menselijke persoon geen geweld wordt aangedaan door politieke regimes ? Is het tenslotte ethisch dat de institutionele kerk aanvaardt dat het publieke handelen wegvlucht in morele concepten om een totale afwezigheid van ethiek te verbergen ?
Deze afwezigheid van een consensueel proces dat de kerk ertoe kan brengen systematisch, methodisch en op kritieke wijze een manier van denken die altijd vernieuwend is met betrekking tot de Ethiek uit te werken is bijna een zonde. Immers , zoals ik het heb vermeld hierboven, heeft de orthodoxe Kerk de mogelijkheid om posities in te nemen, die zij alleen in een theologische anthropologie kan verankeren. Haar nalatigheid om het te doen is vandaag onaanvaardbaar. Grote orthodoxe denkers, in het Westen als in het Oosten hebben bijgedragen om dergelijke reflexie tot stand te brengen. Maar het is tijd dat de orthodoxe Kerk veel verder gaat, veel verder !
Besluit :
Om te besluit wil ik zeggen :
1. De orthodoxe kerk kan putten uit de noodzakelijke bronnen met betrekking tot de anthropologische aspecten van haar theologie om geactualiseerde standpunten op gang te brengen ten overstaan van de problemen die verbonden zijn met de concepten van Vrijheid en Ethiek.
2. De orthodoxe theologie heeft er nood aan om vertaald te worden in het leven van de mensen en de gemeenschappen zonder hierbij haar flexibiliteit en haar openheid te verliezen.
3. De moderne wereld heeft er nood aan om het speciaal karakter van de orthodoxe benadering beter te leren kennen in dat wat zij intens anthropologisch heeft. Van deze modernisering van miskende inzichten die dikwijls verborgen zijn onder pietistische aspecten wordt verwacht om structureel te zijn opdat de orthodoxe concensus kan helpen bij het getuigenis waarvoor wij verantwoordelijk zijn.
4. De gelovigen, als Koninklijk Priesterschap, zijn geroepen om een door hun omgeving bepaalde betekenis te geven aan hun geloof, door het initiatief te nemen om het Goede Nieuws te brengen in hun respectieve milieus, zelfs indien dat moet gedaan worden buiten de gevestigde structuren om.
5. Zelfs al is het niet noodzakelijk om oplossingen te geven aan alle problemen in verband met de Vrijheid en de Ethiek die gesteld worden door de Moderne Wereld, toch zijn de gelovigen geroepen om in forums, officiële of niet, na te denken over deze problemen om actief te kunnen deelnemen aan het leven van de Wereld waarvan zij de zware taak hebben om hem te leiden tot het heil.
Vertaling : kris Biesbroeck
christelijkeinformatiebron 