One of the elders has said: “Before everything else humility of wisdom is needful for us, so that we may be ready to say to every word which we hear, forgive me; for by humility of wisdom all the arrows of the enemy and adversary are broken.” Let us examine what meaning the words of the elder has. Why does he not say that continence (temperance) is needed first of all? For the Apostle says, (I Cor. 9:25) Every man that strivest for the mastery is temperate in all things. Or why did the elder not say that before everything else the fear of God is needful for us? For in the Scriptures it is said: (Ps. 110:10) The fear of the Lord is the beginning of wisdom, and again, (Prov. 15:27) By the fear of the Lord everyone departs from evil. Why did he not say that before everything else alms-giving or faith is necessary for us? For it is said, (Prov. 15:27), By alms and by faithful dealings sins are purged away, and the Apostle says, (Heb. 11:6) Without faith it is impossible to please Him (God).
Thus, if without faith it is impossible to please God, and if by means of almsgiving and faith sins are cleansed, if by the fear of the Lord everyone is brought away from evil, and if the beginning of wisdom is the fear of the Lord, and one who is laboring must be continent in everything, then why did the elder say before everything else that humility of wisdom is needful for us, setting aside everything else which is so needful? The elder wishes to show us by this that neither the very fear of God, nor almsgiving, nor faith, nor continence, nor any other virtue can be perfected without the humility of wisdom. This is why he says, “Before everything else, humility of wisdom is needful to us—so as to be ready to say to every word we hear forgive me; for by humility of wisdom are all the arrows of the adversary broken.” And so you see, brethren, how great is the power of humility of wisdom; you see what force the word forgive has. But why is the devil called not only enemy, but also adversary? He is called enemy because he is the hater of mankind, the hater of good, and a slanderer; and he is called adversary because he strives to hinder every good deed. If one should wish to pray, he opposes and hinders him by means of evil remembrances, by means of captivity of the mind and despondency. If one wishes to give alms, he hinders by means of the love of money and stinginess. If one wishes to keep vigil, he hinders by means of laziness and carelessness, and in this way he opposes us in every deed when we wish to do something good. This is why he is called not only enemy, but also adversary. But by humility of wisdom, all the weapons of the enemy and adversary are broken. For in truth, great is humility of wisdom, and every one of the saints has travelled by this path; by labor they have made short their path, as the Psalmist says, Behold my lowliness and my toil, and forgive all my sins; (Ps. 24:18) and I was brought low, and He saved me (Ps. 114:6). And besides, it is humility alone that may conduct us into the Kingdom, as the elder Abba John has said—but only slowly.
Thus, let us also be humbled a little, and we shall be saved. If we who are infirm cannot labor, then let us try to be humbled; and I believe in the mercy of God that for the little we do with humility, even we shall be in the place of the saints who have labored much and worked for God. Even if we are infirm and cannot labor—can it be that we cannot become humble? Blessed, O brethren, is he who has humility. Great is humility! One saint who had true humility said it very well: “Humility does not become angry at anyone and angers no one, and it considers anger completely foreign to itself.” Great is humility, for it alone opposes vainglory and preserves a man from it. And do not people become angry also over property and food? But how is it that the elder says that humility does not become angry at anyone and angers no one? Humility is great, as we have said, and it strongly attracts to the soul the grace of God. Having come, the grace of God protects the soul from the two onerous passions mentioned above. For what can be more onerous than to become angry and to anger one’s neighbor? As someone has said: “It is not at all the nature of monks to become angry, nor likewise, to anger others.” For in truth, if such a one, (i.e. one who becomes angry or angers others) is not soon covered with humility then he, little by little, comes into a demonic state, disturbing others and himself being disturbed. This is why the elder said that humility does not become angry and does not anger. But what am I saying? As if humility protected from only two passions… It protects the soul also from every passion and from every temptation.
When St. Anthony saw all the nets of the devil and, sighing, he asked God: “But who can escape them?” Then God replied to him: “Humility will escape them,” and what is even more astonishing, He added: “They will not even touch you.” Do you see the grace of this virtue? In truth there is nothing stronger than humility of wisdom—nothing vanquishes it. If something painful should happen to one who is humble, he immediately turns to himself, judges himself that he is worthy of this, and he does not begin to reproach anyone, or lay the blame on anyone else. In this way he bears whatever happens without disturbance, without sorrow, with complete calmness, and therefore he does not become angry, nor does he anger anyone. And thus, before everything else, humility of wisdom is needful for us.
There are two humilities, just as there are two prides. The first pride occurs when one reproaches his brother, when one judges and dishonors him as being of no importance, and deems himself superior. If that person does not soon come to himself and strive to correct himself, little by little comes to the second kind of pride, rising up against God Himself. He ascribes all his labors and virtues to himself and not to God, as if he performed them by himself, through his own reason and efforts, and not with the help of God. In truth my brethren, I know one person who once came to such a pitiable condition. At first when any of the brethren would say something to him, he would belittle each one and reply: “What is the meaning of that? There is no one worthy apart from Zosimas and those like him.” Then he began to judge these persons also and say: “There is no one worthy except for Macarius.” After a little time he began to say, “Who is Macarius? There is no one worthy except for Basil and Gregory.” But soon he began to judge these also, saying: “Who is Basil, and who is Gregory? There is no one worthy except for Peter and Paul.” I said to him: “In truth, brother, you will soon begin to belittle them also.” And believe me, in a short time he began to say: “Who is Peter? And who is Paul? No one has any significance except for the Holy Trinity.” Finally he raised himself up in pride against even God Himself, and in this way he went out of his mind. Therefore, O my brethren, we must labor with all our power against the first pride, so that we may not little by little fall into the second, that is, into complete pride.
There is a worldly pride and a monastic pride: worldly pride is when one becomes proud before his brother that he is richer or more handsome than he, or that he wears better garments than he or that he is more nobly born than he. When we see that we are becoming vainglorious over such qualities, or because our monastery is larger or richer than others, or because there are many brethren in it, then we must know that we are still in worldly pride. It likewise happens that one becomes vainglorious because of some kind of natural gifts: one, for example, is vainglorious because he has a good voice and sings well, or because he is modest, works zealously, and is efficient in service. These qualities are better than the first ones mentioned, however this is also worldly pride. Monastic pride, on the other hand, is when one becomes vainglorious because he is exercising himself in vigils, in fasting, that he is devout, that he lives well and is careful. It likewise happens that one might become humble for the sake of glory. All this has to do with monastic pride. It is possible for us not to become proud at all; but if one is unable to escape this entirely, then at least let him become proud over the qualities of monastic deeds, and not over something worldly.
We have talked about the first kind of pride is and what is the second. We have likewise talked about worldly pride and monastic pride. Let us examine now the two kinds of humility. The first kind of humility consists in respecting one’s brother as more intelligent than oneself and more excellent in every way, and in a word, as the Holy Fathers have said, it consists in considering that one is lower than all.” The second kind of humility consists in ascribing one’s labors to God—this is the perfect humility of the saints. It is naturally born in the soul from the fulfillment of the commandments. It is just as with a tree—when there is much fruit on it, the fruits themselves bend the branches down; and the branches on which there is no fruit strive upwards and grow straight. There are certain trees which do not give fruit; but if someone were to take a stone and hang it to the branch and bend it down, then it would give fruit. The soul also, when it is humble, produces fruit, and the more fruit it produces, the humbler it becomes; and the nearer the saints came to God, the more they saw themselves as sinners.
I recall that once we were conversing about humility, and when one of the well-known citizens of Gaza heard us say that the closer one comes to God, the more one sees himself as a sinner, he was astonished and said: “How could this be?” Not understanding, he wished to know what these words meant. I said to him: “Noble citizen, tell me what you consider yourself to be in your city.” He replied, “I consider myself to be great and the first one in the city.” Then I said to him, “But if you were to go to Caeserea, then whom would you consider yourself to be there? He replied, “To be the last of the nobles who are there.” “And if,” I said, “you were to go to Constantinople, and come near to the Emperor, whom would you consider yourself to be there?” He replied, “Almost as a beggar.” Then I said to him, “Even so, the nearer the saints came to God, the more they considered themselves to be sinners. So, when Abraham saw the Lord, he called himself earth and ashes. (Gen. 18:27); and Isaias said I am wretched and unclean (Isa. 6:5); and likewise Daniel, when he was in the pit with the lions and Habakkuk brought him bread saying: Receive the meal which God hath sent thee, replied: Thou has remembered me, O God (Dan. 14:36, 37). What humility his heart had! He was in the pit in the midst of the lions and was unharmed by them, and not once only, but twice, and after all this he was astonished and said, And thus God hath remembered me.
Do you see the humility of the saints and how their hearts were? They even refused out of humility what was sent from God to help them, fleeing glory. Just as one who is clothed in a silk garment would run away if someone were to throw an unclean garment at him, so as not to soil his own precious garment, so also the saints, being adorned with virtues, flee human glory so as not to be defiled by it. One who seeks glory is like a naked man who desires to find some shirt or anything else with which to cover his shame; so also one who is not clothed in virtue seeks human glory. Thus the saints, sent by God to help people, in their humility refused glory. Moses said (Exod. 4:10, 12), I beg Thee to place another one who is able, for I am a stutterer. Jeremiah said: I am the youngest one (Jer. 1:6). In a word, each of the saints acquired this humility, as we have said, through the fulfillment of the commandments. But what precisely this humility is and how it is born in the soul, no one can express in words, unless a man learn this by experience; for it is impossible to learn it from words alone.
Once Abba Zosimas spoke about humility, and a certain sophist who was present heard what he said and desired to understand it precisely. He asked him, “Tell me, why do you consider yourself sinful? Do you not know that you are holy? Do you not know that you have virtue? After all, you see how you fulfill the commandments—so how can you consider yourself sinful when you act in this way?” The elder did not know what answer to give him, but only said: “I do not know what to say to you, but I consider myself sinful.” The sophist insisted, desiring to know how this could be. Then the elder, not knowing how to explain this to him, began to say to him in his holy simplicity, “Do not upset me; in truth I consider myself to be sinful.”
Seeing that the elder was perplexed as to how to reply to the sophist, I said to him: “Does not the same thing happen in the arts of both sophistry and medicine? When someone has studied an art well and is practicing it, then according to the measure of his practice the physician or sophist acquires a certain habit, but he cannot say and does not know how to explain how he became experienced. In fact, the soul acquires the habit gradually and imperceptibly, through practice in the art. So it is also with humility—from the fulfillment of the commandments there comes a certain habit of humility, but it is impossible to express this in words.” When Abba Zosimas heard this he rejoiced, immediately embraced me and said, “You have understood that matter, it is precisely as you have said.” Having heard these words, the sophist was satisfied and agreed.
The elders also have told us something which helps us to understand humility. No one can explain the very condition into which the soul comes from humility. Thus, when Abba Agathon was near death and the brethren asked him, “Are you also afraid, Father?” he replied, “As much as I was able, I forced myself to keep the commandments, but I am a man, and how can I know if what I have done is pleasing to God? For one is the judgment of God, and another the judgment of man.” Behold how he opened our eyes to understand humility and showed us the path whereby we acquire it. But how it is in the soul, as I have already said many times, no one can say or aphrehend through words alone—the soul can learn this but a little, and only from life. However, the Fathers have told us what brings us to humility, for in the Patericon it is written: “A certain brother asked an elder, “What is humility?” The elder replied, “Humility is a great and divine matter. Serving as a path to humility are bodily labors, performed reasonably. Also, it is when one considers himself below everyone else and constantly prays to God—this is the path to humility. But humility itself is divine and beyond understanding.”
But why did the elder say that bodily labors bring a soul to humility? In what way do bodily labors become spiritual virtues? By considering himself below everyone, as we have already said, one opposes the demons and the first kind of pride—for how can one consider himself greater than his brother, or become proud towards another or reproach or belittle anyone, if he considers himself below everyone? Likewise, to pray without ceasing also clearly opposes the second kind of pride, for it is evident that one who is humble and reverent, knowing that it is impossible to perform any kind of virtue without the help and protection of God, does not cease always to pray to God that He might have mercy on him. For one who is ceaselessly praying to God, even if he should be able to do something, knows why he did this and cannot become proud. He does not ascribe this to his own power, but he ascribes all his success to God, always gives thanks to Him, and always calls upon Him, trembling lest he be deprived of such help and his infirmity and powerlessness be discovered. And thus with humility he prays, and by prayer he becomes humble, and the more he advances always in virtues, the more he always becomes humble. And to the degree he becomes humble he receives help and advances through humility of wisdom. But why does the elder say that bodily labors bring one to humility? What relation do bodily labors have to the disposition of the soul? I will explain this for you. After transgressing the commandments the soul was given over, as St. Gregory says, to the deception of the love of pleasure and self-will and came to love the bodily. It became, as it were, united or one with the body, and everything became flesh as, is written, (Gen. 6:4) My spirit shall not remain among these men, for they are flesh. The poor soul then sympathizes with the body and with everything which is done with the body. This is why the elder also said that bodily labor also brings the soul to humility. For there is one disposition of soul in a healthy man and another in a sick man; one disposition in one who is hungry and another in one who is full. Likewise, there is one disposition of soul in a man who is riding upon a horse, another in one who is sitting on a throne, and yet another in one who is sitting on the earth; there is one disposition in one who wears beautiful clothing and another in one who wears poor clothing. Thus, labor humbles the body; and when the body is humbled, the soul is also humbled with it. So, the elder said well that bodily labor leads to humility. Therefore, when Agapius was subjected to warfare from blasphemous thoughts, knowing as a wise man that the blasphemy proceeded from pride, and that when the body is humbled then the soul is also humbled with it, he spent forty days in the open air so that his body, as the writer of his life says, began to bring forth worms as happens with wild animals. He undertook such a labor not for the sake of the blasphemy, but for the sake of humility. Thus, the elder said truly that bodily labors also lead to humility. May the good God grant us humility, for it delivers a man from many evils and protects him from great temptations. May there be glory and dominion to God forever. Amen.
Abba Dorotheos
Een van de ouderlingen heeft gezegd: “Vóór al het andere is nederigheid van wijsheid voor ons noodzakelijk, zodat wij gereed mogen zijn om te zeggen tot elk woord dat wij horen: vergeef mij; want door nederigheid van wijsheid worden alle pijlen van de vijand en tegenstander gebroken.” Laten we eens kijken welke betekenis de woorden van de ouderling hebben. Waarom zegt hij niet dat onthouding (matigheid) in de eerste plaats nodig is? Want de apostel zegt: (1 Cor. 9:25) Ieder mens die naar het meesterschap streeft, is gematigd in alle dingen. Of waarom zei de ouderling niet dat vóór alles de vreze Gods voor ons noodzakelijk is? Want in de Schrift wordt gezegd: (Ps. 110:10) De vreze des Heren is het begin der wijsheid, en voorts, (Spr. 15:27) Door de vreze des Heren wijkt ieder van het kwade. Waarom zei hij niet dat voor al het andere aalmoezen of geloof voor ons noodzakelijk is? Want er wordt gezegd (Spr. 15:27): Door aalmoezen en door getrouwe handelingen worden zonden weggezuiverd, en de apostel zegt: (Hebr. 11:6) Zonder geloof is het onmogelijk Hem (God) te behagen.
Als het dus zonder geloof onmogelijk is om God te behagen, en als door het geven van aalmoezen en geloof de zonden worden gereinigd, als door de vreze des Heren iedereen van het kwaad wordt weggevoerd, en als het begin van de wijsheid de vreze des Heren is, en iemand die werkt in alles vastberaden moet zijn, Waarom zei de ouderling dan vóór alles dat nederigheid van wijsheid voor ons nodig is, terwijl hij al het andere dat zo nodig is, terzijde schuift? De ouderling wil ons hiermee laten zien dat noch de vreze Gods, noch het geven van aalmoezen, noch het geloof, noch de onthouding, noch enige andere deugd kan worden vervolmaakt zonder de nederigheid van wijsheid. Daarom zegt hij: “Vóór alles is nederigheid van wijsheid voor ons nodig – om bereid te zijn om tegen elk woord dat we horen te zeggen, vergeef mij; want door nederigheid van wijsheid worden alle pijlen van de tegenstander gebroken.” En zo ziet u, broeders, hoe groot de kracht van nederigheid van wijsheid is; Je ziet welke kracht het woord vergeven heeft. Maar waarom wordt de duivel niet alleen vijand genoemd, maar ook tegenstander? Hij wordt vijand genoemd omdat hij de hater van de mensheid, de hater van het goede en een lasteraar is; en hij wordt tegenstander genoemd omdat hij ernaar streeft elke goede daad te belemmeren. Als iemand zou willen bidden, verzet hij zich tegen hem en hindert hij hem door middel van slechte herinneringen, door middel van gevangenschap van de geest en moedeloosheid. Als iemand aalmoezen wil geven, verhindert hij door geldzucht en gierigheid. Als iemand waakzaam wil blijven, verhindert hij door luiheid en onvoorzichtigheid, en op deze manier verzet hij ons in elke daad wanneer we iets goeds willen doen. Daarom wordt hij niet alleen vijand genoemd, maar ook tegenstander. Maar door nederigheid van wijsheid worden alle wapens van de vijand en tegenstander gebroken. Want waarlijk, groot is de nederigheid van wijsheid, en elk van de heiligen heeft deze weg bewandeld; door arbeid hebben zij hun weg verkort, zoals de psalmist zegt: Aanschouw mijn ootmoedigheid en mijn zwoegen, en vergeef al mijn zonden; (Ps. 24:18) en ik werd vernederd, en Hij redde mij (Ps. 114:6). En bovendien, het is alleen nederigheid die ons het Koninkrijk kan binnenleiden, zoals de oudere abt Johannes heeft gezegd – maar slechts langzaam.
Laten wij dus ook een beetje vernederd worden, en wij zullen gered worden. Als wij, die zwak zijn, niet kunnen werken, laten we dan proberen verootmoedigd te worden; en ik geloof in de genade van God, dat voor het weinige dat we met nederigheid doen, zelfs wij in de plaats zullen zijn van de heiligen die veel hebben gewerkt en voor God hebben gewerkt. Zelfs als we zwak zijn en niet kunnen werken, kan het zijn dat we niet nederig kunnen worden? Gezegend, o broeders, is hij die nederig is. Groots is nederigheid! Een heilige die ware nederigheid had, zei het heel goed: “Nederigheid wordt op niemand boos en maakt niemand boos, en ze beschouwt woede als volkomen vreemd aan zichzelf.” Groot is de nederigheid, want alleen zij verzet zich tegen ijdelheid en behoedt de mens daarvoor. En worden de mensen ook niet boos over bezittingen en voedsel? Maar hoe komt het dat de ouderling zegt dat nederigheid op niemand boos wordt en niemand boos maakt? Nederigheid is groot, zoals we hebben gezegd, en het trekt sterk de genade van God naar de ziel toe. Gekomen zijnde, beschermt de genade Gods de ziel tegen de twee zware hartstochten die hierboven zijn genoemd. Want wat kan er zwaarder zijn dan boos te worden en de naaste boos te maken? Zoals iemand heeft gezegd: “Het ligt helemaal niet in de aard van monniken om boos te worden, noch om anderen boos te maken.” Want in waarheid, als zo iemand (d.w.z. iemand die boos wordt of anderen boos maakt) niet snel bedekt is met nederigheid, dan komt hij, beetje bij beetje, in een demonische toestand, die anderen verstoort en zelf wordt gestoord. Dit is de reden waarom de ouderling zei dat nederigheid niet boos wordt en niet boos wordt. Maar wat zeg ik? Alsof nederigheid slechts twee hartstochten beschermt… Het beschermt de ziel ook tegen elke hartstocht en tegen elke bekoring.
Toen de heilige Antonius alle netten van de duivel zag en zuchtend aan God vroeg: “Maar wie kan eraan ontkomen?” Toen antwoordde God hem: “Nederigheid zal hen ontgaan”, en wat nog verbazingwekkender is, Hij voegde eraan toe: “Ze zullen je zelfs niet aanraken.” Zie je de genade van deze deugd? In waarheid is er niets sterker dan nederigheid van wijsheid – niets overwint het. Als iemand die nederig is iets pijnlijks overkomt, wendt hij zich onmiddellijk tot zichzelf, oordeelt zelf dat hij dit waard is, en hij begint niemand iets te verwijten of iemand anders de schuld te geven. Op deze manier verdraagt hij alles wat er gebeurt zonder verstoring, zonder verdriet, met volledige kalmte, en daarom wordt hij niet boos, noch maakt hij iemand boos. En dus, vóór al het andere, is nederigheid van wijsheid voor ons noodzakelijk.
Er zijn twee nederigheden, net zoals er twee hoogmoeden zijn. De eerste trots doet zich voor wanneer men zijn broeder verwijt, wanneer men hem oordeelt en onteert als zijnde van geen belang, en zichzelf superieur acht. Als die persoon niet snel tot zichzelf komt en ernaar streeft zichzelf te corrigeren, komt er beetje bij beetje de tweede soort trots, die tegen God Zelf in opstand komt. Hij schrijft al zijn werken en deugden toe aan zichzelf en niet aan God, alsof hij ze zelf heeft uitgevoerd, door zijn eigen verstand en inspanningen, en niet met de hulp van God. Waarlijk, mijn broeders, ik ken één persoon die eens in zo’n beklagenswaardige toestand kwam. In het begin, wanneer een van de broeders iets tegen hem zei, kleineerde hij iedereen en antwoordde: “Wat is de betekenis daarvan? Er is niemand die het waard is, behalve Zosimas en degenen zoals hij.” Toen begon hij ook deze personen te oordelen en zei: ‘Er is niemand waardig behalve Macarius.’ Na een poosje begon hij te zeggen: “Wie is Macarius? Er is niemand waardig behalve Basilius en Gregorius.” Maar weldra begon hij ook hen te oordelen en zei: ‘Wie is Basilius en wie is Gregorius? Er is niemand waardig behalve Petrus en Paulus.” Ik zei tegen hem: ‘Waarlijk, broeder, je zult weldra ook hen gaan kleineren.’ En geloof me, in korte tijd begon hij te zeggen: “Wie is Petrus? En wie is Paulus? Niemand heeft enige betekenis behalve de Heilige Drie-eenheid.” Ten slotte verhief hij zich in hoogmoed tegen zelfs God Zelf, en op deze manier werd hij gek. Daarom, o mijn broeders, moeten wij met al onze kracht strijden tegen de eerste hoogmoed, opdat wij niet langzamerhand in de tweede, dat wil zeggen in volledige hoogmoed, vervallen.
Er is een wereldse trots en een monastieke trots: wereldse trots is wanneer iemand trots wordt tegenover zijn broeder dat hij rijker of knapper is dan hij, of dat hij betere kleding draagt dan hij, of dat hij edeler geboren is dan hij. Als we zien dat we ijdel worden over zulke eigenschappen, of omdat ons klooster groter of rijker is dan andere, of omdat er veel broeders in zijn, dan moeten we weten dat we nog steeds in wereldse trots zijn. Het komt ook voor dat iemand ijdel wordt vanwege een of andere natuurlijke gaven: iemand is bijvoorbeeld ijdel omdat hij een goede stem heeft en goed zingt, of omdat hij bescheiden is, ijverig werkt en efficiënt is in dienstbaarheid. Deze eigenschappen zijn beter dan de eerstgenoemde, maar dit is ook wereldse trots. Aan de andere kant is er sprake van monastieke trots wanneer iemand ijdel wordt omdat hij zich oefent in waken, in vasten, dat hij vroom is, dat hij goed leeft en voorzichtig is. Het komt ook voor dat iemand nederig wordt ter wille van de heerlijkheid. Dit alles heeft te maken met monastieke trots. Het is mogelijk dat we helemaal niet trots worden; Maar als iemand niet in staat is om hier helemaal aan te ontsnappen, laat hem dan in ieder geval trots worden op de kwaliteiten van monastieke daden, en niet op iets werelds.
We hebben het gehad over de eerste soort trots is en wat de tweede is. We hebben ook gesproken over wereldse trots en monastieke trots. Laten we nu de twee soorten nederigheid onderzoeken. De eerste soort nederigheid bestaat erin zijn broeder te respecteren als intelligenter dan zichzelf en in alle opzichten uitmuntender, en in één woord, zoals de Heilige Vaders hebben gezegd, bestaat het erin te overwegen dat men lager is dan allen. De tweede soort nederigheid bestaat uit het toeschrijven van het werk aan God – dit is de volmaakte nederigheid van de heiligen. Het wordt op natuurlijke wijze in de ziel geboren uit de vervulling van de geboden. Het is net als met een boom: als er veel vruchten aan hangen, buigen de vruchten zelf de takken naar beneden; en de takken waaraan geen vrucht is, streven omhoog en groeien recht. Er zijn bepaalde bomen die geen vrucht geven; Maar als iemand een steen zou nemen en die aan de tak zou hangen en hem zou buigen, dan zou hij vrucht geven. Ook de ziel brengt vrucht voort als zij nederig is, en hoe meer vrucht zij voortbrengt, des te nederiger wordt zij; en hoe dichter de heiligen bij God kwamen, hoe meer ze zichzelf als zondaars zagen.
Ik herinner me dat we eens aan het praten waren over nederigheid, en toen een van de bekende burgers van Gaza ons hoorde zeggen dat hoe dichter iemand bij God komt, hoe meer iemand zichzelf als een zondaar ziet, hij verbaasd was en zei: “Hoe kan dit?” Omdat hij het niet begreep, wilde hij weten wat deze woorden betekenden. Ik zei tegen hem: “Edele burger, zeg me wat u in uw stad als uzelf beschouwt.” Hij antwoordde: “Ik beschouw mezelf als groot en de eerste in de stad.” Toen zei ik tegen hem: “Maar als je naar Caesarea zou gaan, wie zou je dan als daar beschouwen? Hij antwoordde: “Om de laatste van de edelen te zijn die daar zijn.” “En als,” zei ik, “u naar Constantinopel zou gaan en in de buurt van de keizer zou komen, wie zou u dan als daar beschouwen?” Hij antwoordde: “Bijna als een bedelaar.” Toen zei ik tegen hem: “Maar hoe dichter de heiligen bij God kwamen, hoe meer zij zichzelf als zondaars beschouwden. Dus toen Abraham de Heer zag, noemde hij zichzelf aarde en as. (Gen. 18:27); en Jesaja zei: Ik ben ellendig en onrein (Jesaja 6:5); en evenzo antwoordde Daniël, toen hij in de kuil met de leeuwen was en Habakuk hem brood bracht, zeggende: Ontvang het meel dat God u gezonden heeft, antwoordde: Gij hebt aan mij gedacht, o God (Dan. 14:36, 37). Wat een nederigheid had zijn hart! Hij was in de kuil te midden van de leeuwen en was ongedeerd door hen, en niet één keer, maar twee keer, en na dit alles was hij verbaasd en zei: En zo heeft God aan mij gedacht.
Zie je de nederigheid van de heiligen en hoe hun harten waren? Ze weigerden zelfs uit nederigheid wat door God was gezonden om hen te helpen, op de vlucht voor de heerlijkheid. Zoals iemand die gekleed is in een zijden kleed zou weglopen als iemand hem een onrein kleed zou toewerpen, om zijn eigen kostbare kleed niet te bevuilen, zo ontvluchten ook de heiligen, die met deugden getooid zijn, de menselijke heerlijkheid om er niet door verontreinigd te worden. Iemand die glorie zoekt, is als een naakte man die verlangt een hemd of iets anders te vinden waarmee hij zijn schande kan bedekken; Zo zoekt ook iemand die niet in deugd gekleed is, menselijke glorie. Zo weigerden de heiligen, door God gezonden om mensen te helpen, in hun nederigheid de heerlijkheid. Mozes zei (Exod. 4:10, 12): Ik smeek U een ander te plaatsen die daartoe in staat is, want ik ben een stotteraar. Jeremia zei: Ik ben de jongste (Jer. 1:6). Kortom, elk van de heiligen verwierf deze nederigheid, zoals we al zeiden, door de vervulling van de geboden. Maar wat deze nederigheid precies is en hoe ze in de ziel wordt geboren, kan niemand in woorden uitdrukken, tenzij een mens dit door ervaring leert; want het is onmogelijk om het alleen uit woorden te leren.
Eens sprak abt Zosimas over nederigheid, en een zekere sofist die aanwezig was, hoorde wat hij zei en wenste het precies te begrijpen. Hij vroeg hem: “Vertel me, waarom beschouw je jezelf als zondig? Weet je niet dat je heilig bent? Weet je niet dat je deugd hebt? Je ziet tenslotte hoe je de geboden vervult – dus hoe kun je jezelf als zondig beschouwen als je op deze manier handelt?’ De ouderling wist niet wat hij hem moest antwoorden, maar zei alleen: “Ik weet niet wat ik tegen je moet zeggen, maar ik beschouw mezelf als zondig.” De sofist drong aan, omdat hij wilde weten hoe dit kon. Toen begon de ouderling, die niet wist hoe hij hem dit moest uitleggen, in zijn heilige eenvoud tegen hem te zeggen: “Maak me niet van streek; in waarheid beschouw ik mezelf als zondig.”
Toen ik zag dat de oudste verbijsterd wist hoe hij de sofist moest antwoorden, zei ik tegen hem: ‘Gebeurt niet hetzelfde in de kunst van zowel de sofistiek als de geneeskunde? Wanneer iemand een kunst goed heeft bestudeerd en beoefent, dan verwerft de arts of sofist naar gelang van de mate van zijn beoefening een bepaalde gewoonte, maar hij kan niet zeggen en weet niet hoe hij moet uitleggen hoe hij ervaren is geraakt. In feite verwerft de ziel de gewoonte geleidelijk en onmerkbaar, door oefening in de kunst. Zo is het ook met nederigheid – uit de vervulling van de geboden komt een zekere gewoonte van nederigheid voort, maar het is onmogelijk om dit in woorden uit te drukken. Toen abt Zosimas dit hoorde, verheugde hij zich, omhelsde mij onmiddellijk en zei: “U hebt die zaak begrepen, het is precies zoals u hebt gezegd.” Toen de sofist deze woorden had gehoord, was hij tevreden en stemde toe.
De ouderlingen hebben ons ook iets verteld dat ons helpt nederigheid te begrijpen. Niemand kan de toestand verklaren waarin de ziel uit nederigheid komt. Dus toen abt Agathon bijna dood was en de broeders hem vroegen: “Bent u ook bang, vader?”, antwoordde hij: “Zoveel als ik kon, dwong ik mezelf om de geboden te onderhouden, maar ik ben een mens, en hoe kan ik weten of wat ik heb gedaan God behaagt? Want het ene is het oordeel van God, en het andere het oordeel van de mens.” Zie hoe hij onze ogen opende om nederigheid te begrijpen en ons de weg toonde waardoor we die verwerven. Maar hoe het in de ziel is, zoals ik al vele malen heb gezegd, kan niemand zeggen of begrijpen door woorden alleen, de ziel kan dit maar een klein beetje leren, en alleen uit het leven. De kerkvaders hebben ons echter verteld wat ons tot nederigheid brengt, want in het Patericon staat geschreven: “Een zekere broeder vroeg aan een ouderling: “Wat is nederigheid?” De ouderling antwoordde: ‘Nederigheid is een grote en goddelijke zaak. Als weg naar nederigheid dienen lichamelijke arbeid, die redelijk wordt uitgevoerd. Het is ook wanneer iemand zichzelf als beneden alle anderen beschouwt en voortdurend tot God bidt – dit is het pad naar nederigheid. Maar nederigheid zelf is goddelijk en onbegrijpelijk.”
Maar waarom zei de ouderling dat lichamelijke arbeid een ziel tot nederigheid brengt? Op welke manier wordt lichamelijke arbeid geestelijke deugden? Door zichzelf onder iedereen te beschouwen, zoals we al zeiden, verzet men zich tegen de demonen en de eerste soort trots – want hoe kan iemand zichzelf groter achten dan zijn broeder, of trots worden op een ander of iemand verwijten of kleineren, als hij zichzelf onder iedereen beschouwt? Evenzo is het onophoudelijk bidden ook duidelijk in strijd met de tweede soort trots, want het is duidelijk dat iemand die nederig en eerbiedig is, wetend dat het onmogelijk is om enige vorm van deugd te beoefenen zonder de hulp en bescherming van God, niet ophoudt altijd tot God te bidden dat Hij zich over hem ontfermt. Want wie onophoudelijk tot God bidt, ook al zou hij iets kunnen doen, weet waarom hij dit heeft gedaan en kan niet trots worden. Hij schrijft dit niet toe aan zijn eigen kracht, maar hij schrijft al zijn succes toe aan God, dankt Hem altijd en roept Hem altijd aan, bevend dat hij van die hulp wordt beroofd en zijn zwakheid en machteloosheid ontdekt worden. En zo bidt hij nederig, en door gebed wordt hij nederig, en hoe meer hij altijd in deugden vooruitgaat, hoe nederiger hij altijd wordt. En in de mate waarin hij nederig wordt, ontvangt hij hulp en gaat hij vooruit door nederigheid van wijsheid. Maar waarom zegt de ouderling dat lichamelijke arbeid iemand tot nederigheid brengt? Welke relatie heeft lichamelijke arbeid met de gesteldheid van de ziel? Ik zal dit voor je uitleggen. Na het overtreden van de geboden gaf de ziel, zoals de heilige Gregorius zegt, zich over aan het bedrog van de liefde voor genot en eigenzinnigheid en ging zij het lichamelijke liefhebben. Het werd als het ware verenigd of één met het lichaam, en alles werd vlees, zoals geschreven staat: (Gen. 6:4) Mijn geest zal niet onder deze mensen blijven, want zij zijn vlees. De arme ziel sympathiseert dan met het lichaam en met alles wat met het lichaam wordt gedaan. Daarom zei de ouderling ook dat lichamelijke arbeid ook de ziel tot nederigheid brengt. Want er is een gezindheid van de ziel in een gezond mens en een andere in een zieke; de ene gezindheid in iemand die honger heeft en de andere in iemand die vol is. Evenzo is er een zielengesteldheid in een man die op een paard rijdt, een andere in iemand die op een troon zit, en weer een andere in iemand die op de aarde zit; Er is een gezindheid in iemand die mooie kleding draagt en een andere in iemand die slechte kleding draagt. Arbeid vernedert dus het lichaam; En als het lichaam vernederd is, wordt de ziel er ook mee vernederd. Dus zei de ouderling goed dat lichamelijke arbeid tot nederigheid leidt. Daarom, toen Agapius werd onderworpen aan oorlogvoering door godslasterlijke gedachten, omdat hij als een wijs man wist dat de godslastering voortkwam uit hoogmoed, en dat wanneer het lichaam vernederd wordt, de ziel er ook mee vernederd wordt, bracht hij veertig dagen door in de open lucht, zodat zijn lichaam, zoals de schrijver van zijn leven zegt, wormen begon voort te brengen zoals dat gebeurt met wilde dieren. Hij ondernam zo’n werk niet ter wille van de godslastering, maar ter wille van nederigheid. Zo zei de ouderling naar waarheid dat lichamelijke arbeid ook tot nederigheid leidt. Moge de goede God ons nederigheid schenken, want hij bevrijdt de mens van veel kwaad en beschermt hem tegen grote verleidingen. Moge er voor eeuwig glorie en heerschappij zijn voor God. Amen.
Abt Dorotheos
christelijkeinformatiebron 