Briljante duisternis: Op St. Dionysios de Areopagite’s Blue Halo(Aureool)
DOOR V. SILOUAN JUSTINIANO
St. Dionysios de Areopagiet, door Fr. Silouan Justiniano, 2019. Ei tempera en goud op houten paneel, 15 x 22 1/2 in
… Timotheüs, mijn vriend, mijn advies aan jou als je op zoek bent naar een aanblik van de mysterieuze dingen, is om alles wat waargenomen en begrepen wordt, alles wat waarneembaar en begrijpelijk is, alles wat niet is en alles wat is, achter je te laten en, met je begrip opzij gezet, zoveel mogelijk naar boven te streven naar eenheid met Hem die boven alle zijn en kennis staat.
St. Dionysios de Areopagiet, De Mystieke Theologie[i]
In dit nieuwe icoon lijkt St. Dionysios de Areopagiet zachtjes te glimlachen terwijl hij de kijker stevig zegent. Met zijn blauwe aureool lijkt hij te schitteren ‘in de schitterende duisternis van een verborgen stilte’. [ii] Maar waarom, vragen sommigen zich misschien af, heeft St. Dionysios een ongewone blauwe halo?
Laten we even pauzeren, onze ogen opheffen en zien hoe: “De hemelen verkondigen de heerlijkheid van God” (Ps. 19:1). Het is daarom niet verwonderlijk dat de schoonheid van het azuurblauwe firmament al millennia lang wordt gezien als een symbool van het mysterie van het Oneindige, het Eeuwige, van de Hemel zelf. Blauw, als de “glorie van God”, vertegenwoordigt het Ongeschapen Licht dat uitstraalt uit de “goddelijke duisternis”. Het aardse manifesteert het hemelse, het tijdelijke het eeuwige. En aangezien de heilige Dionysios, de onfeilbare toeschouwer van goddelijke mysteriën, misschien wel de meest welsprekende uitlegger is van de apofatische theologie, zoals te zien in zijn Mystieke Theologie, draagt hij een blauwe halo, die zijn verlichting en kennis van onuitsprekelijke werkelijkheden aanduidt die in de “goddelijke duisternis” worden ervaren. Bovendien spreekt de heilige Dionysios in de Hemelse Hiërarchie over blauw als een “teken van verborgenheid”. [iii] Blauw is ook geassocieerd met de cherubijnen, als aanduiding van hun kracht in goddelijke kennis of contemplatie. [iv] Bovendien wordt blauw in de Philokalia beschreven als de kleur van de gezuiverde nous: “Wanneer het intellect [nous] zijn gevallen staat heeft afgeworpen en de staat van genade heeft verworven, dan zal het tijdens het gebed zijn eigen natuur zien als een saffier of de kleur van de hemel. In de Schrift wordt dit het rijk van God genoemd dat door de oudsten op de berg Sinaï werd gezien. [v] En in Exodus lezen we: “Toen ging Mozes op met Aäron, Nadab en Abihu, en zeventig van de oudsten van Israël, en zij zagen de God van Israël; en onder Zijn voeten scheen een plaveisel van saffier te zijn, zo helder als de hemel zelf…” (Exod. 24: 9-10). Vandaar dat de blauwe halo in de icoon van de patroonheilige van ons klooster spreekt van verder kijken dan het zicht; het kennen van eenheid voorbij kennis; van het binnengaan in de tegenwoordigheid van Degene die voorbij het zijn is
Zoals we kunnen zien, zijn we niet beperkt tot het symbolisch afbeelden van het Ongeschapen Licht door het gebruik van goud, rood, groen of, wat dat betreft, een andere kleur. Alle kleuren zijn immers de waarneming van specifieke golflengten van licht – puur licht waarneembaar voor het oog. Het ongeziene verstandig gemaakt. Een herinnering aan hoe het Vormloze vorm heeft aangenomen; hoe het Licht van de wereld vlees is geworden. Een ander voorbeeld van hoe de fenomenale werkelijkheid niets anders is dan een symbool, het Ongeschapene dat zich manifesteert en toegankelijk maakt door de caleidoscoop van de natuur. De kleur blauw is dus slechts een van de vele andere picturale middelen waarmee de iconenschilder kan overbrengen wat uiteindelijk de zintuiglijke waarneming en conceptie overstijgt.
Notities:
*Dit artikel is opgedragen aan de nagedachtenis van de schrijver en dichter Hugo Ball.
[i] St. Dionysios de Areopagiet, “De mystieke theologie”, in Pseudo Dionysios the Areopagite: Complete Works, C. Luibheid (vert.), Paulist Press, NY, 1987, p.135.
[ii] Idem.
[iii] Op. cit., p.189.
[iv] A Dictionary of Christian Antiquities, ed. Sir William Smith en Samuel Cheetham. Londen, 1893, p.87.
[v] Evagrios Pontikos, “Teksten over discriminatie met betrekking tot passies en gedachten”, in: The Philokalia: The Complete Text, St. Nikodimos of the Holy Mountain and St. Makarios of Corinth (ed.),G.E. E. Palmer, Philip Sherrard, Kallistos Ware (trans.), Vol. I, London, Farber en Farber, 1981, p. 49.
christelijkeinformatiebron 