“Theose” (d.w.z. vergoddelijking) in Saint Silouan de Athoniet en ouderling Sophrony van Essex

door Christopher Veniamin

“In contact komen met vader Sophrony was altijd een gebeurtenis van een zeer bijzondere aard. Zijn kloosterlingen, in de eerste plaats, maar ook degenen die zijn bredere geestelijke familie vormden, “leefden”, zoals vader Zacharias het uitdrukte, “in een overvloed van het woord van God”.

Als jonge jongen had ik de zegen om elke zondag te dienen in het altaar van het klooster van Johannes de Doper, Essex, Engeland. Op een dag, toen ik nog een jongen van slechts vijftien of zestien jaar oud was, de Goddelijke Liturgie volgde en in de Prothese van allerheiligenkerk stond, vroeg vader Sophrony me waarom ik er zo bedachtzaam uitzag. Beschaamd dat ik met zulke alledaagse zaken bezig was, moest ik bekennen dat schoolexamens in het verschiet lagen en dat ik het daarin goed wilde doen. Tot mijn verbazing bagatelliseerde vader Sophrony echter niet mijn wereldse angst, maar knikte zachtjes met zijn hoofd en was het ermee eens dat het inderdaad belangrijk was om het goed te doen in examens, en dat om dit te doen veel zwoegen en opoffering nodig was. Maar toen voegde hij er ook aan toe, als tegen een vriend, dat ‘er in deze wereld niets moeilijker is dan gered te worden’.

De kracht van de waarheid van deze woorden sloeg diep in mijn hart. We komen vaak, in onszelf en in anderen, de houding tegen die suggereert dat verlossing iets is dat we tot later kunnen laten; ooit, dat wil zeggen, hebben we dringendere zaken geregeld. Het perspectief van vaderSophrony was echter heel anders. Door te wijzen op de onvergelijkbare moeilijkheid om verlossing te bereiken, plaatste hij het duidelijk bovenaan onze lijst van dringende prioriteiten. En wanneer men stilstaat bij alle grote prestaties van de mensheid, vroeger en nu, of ze nu van wetenschappelijke of literaire aard zijn, in de wereld van politiek of financiën of fysieke inspanningen. De woorden van vader Sophrony lijken gedurfd en zelfs provocerend – “een hard gezegde” (Johannes 6:60) – maar niettemin fundamenteel helemaal waar.

Bij nader inzien realiseerde ik me dat de reden waarom de woorden van vader Sophrony die dag zo waar klonken, is vanwege de rijkdom aan betekenis die verlossing voor ons heeft in de orthodoxe kerk. Door anderen wordt verlossing vaak eenvoudigweg begrepen in termen van “bevrijding van zonde en de gevolgen ervan en toelating tot de hemel”, in termen van ontsnappen aan de verdoemenis, dat wil zeggen, en het bereiken van een veilige plaats waar we niet langer door de vijand kunnen worden gekweld. Volgens de kerkvaders is verlossing echter niet zo’n prozaïsche zaak, want het gaat om de “theosis” (de vergoddelijking of vergoddelijking) van de gehele menselijke persoon in Christus; het houdt in, dat wil zeggen, gelijkvormig worden aan Christus tot het punt van identiteit met Hem; het gaat om het verwerven van de gezindheid van Christus (zoals de heilige Paulus bevestigt in het tweede hoofdstuk van de eerste brief aan de Korinthiërs, vers zestien), en het betekent inderdaad het delen in Zijn eigen Leven.

In ons korte en nederige onderzoek naar de inhoud en betekenis van theose of vergoddelijking in Saint Silouan en Staretz Sophrony, zou ik me willen concentreren op drie hoofdgebieden: 1. Christus als de maat van onze vergoddelijking, 2. Liefde voor vijanden als de maat van onze gelijkenis met Christus, en 3. Heilige relikwieën als een getuigenis van de liefde van Christus in ons.

1. Christus als de maat van onze vergoddelijking

Christus is de maat van alle dingen, zowel goddelijk als menselijk. Sinds de goddelijke Hemelvaart is onze menselijke natuur verheven tot de rechterhand van God de Vader. Zoals Vader Sophrony opmerkt, zat de Zoon en het Woord van God in Zijn goddelijke Persoon natuurlijk altijd aan de rechterhand van de Vader, omdat hij met Hem in overeenstemming was. Het goddelijke doel voor het menselijk ras wordt echter gezien in de vereniging van onze menselijke natuur met de goddelijke Persoon van Christus, de Tweede Persoon van de Heilige Drie-eenheid, in het feit dat deze is verheven tot de rechterhand van de Vader.

De heilige Paulus, de grote apostel van het vleesgeworden Woord van God, identificeert het goddelijke doel van de menswording met onze aanneming als zonen van God: “Maar toen de volheid van de tijd kwam. God zond zijn Zoon uit, gemaakt van een vrouw, gemaakt onder de wet, om hen te verlossen die onder de wet waren, opdat wij de adoptie van zonen zouden ontvangen. En omdat gij zonen zijt, heeft God de Geest van zijn Zoon in uw harten gezonden, roepend: Abba, Vader. Daarom zijt gij geen dienaar meer, maar een zoon; en als een zoon, dan een erfgenaam van God door Christus” (Gal. 4:4-7).

In Christus Jezus ontmoeten we daarom zowel de ware en volmaakte God als de ware en volmaakte mens. Met andere woorden, we zien in Hem niet alleen de grote God en Redder (Tit. 2:13), maar ook wat of wie we geroepen zijn te worden – zonen en erfgenamen van God de Vader. De heilige Irenaeus, bisschop van Lyon, beschreef bij het weerleggen van de ketterij van de gnostici van de tweede eeuw het goddelijke doel bondig als volgt: “Als het Woord mens wordt gemaakt, is het dat de mensen goden kunnen worden” (1). En de voorvechter van de Nicea-orthodoxie, Athanasius de Grote, schrijft in de vierde eeuw het Bijbelse en Ireneïsche standpunt: “God werd mens”, zegt hij, “opdat wij tot goden zouden worden gemaakt” (autos gar enenthrop-esen, ina emeis theopoiethomen) (2).

“God is mens geworden opdat wij tot goden gemaakt zouden worden.” Wat een gewaagde uitspraak! Maar wat betekent het precies voor ons om god te worden? Kunnen wij geschapen stervelingen ongeschapen en onsterfelijk worden? Is dit geen onmogelijkheid? Een goddeloze? Of zelfs een godslastering? Waaruit bestaat dan ons goden worden, onze vergoddelijking of vergoddelijking – onze theose?

Zoals Archimandriet Sophrony uitlegt in zijn spirituele autobiografie. Wij zullen Hem zien zoals Hij Is: “Christus manifesteerde de volmaaktheid van het Goddelijke beeld in de mens en de mogelijkheid voor onze natuur om de volheid van de goddelijkheid te assimileren in die mate dat, na Zijn hemelvaart. Hij plaatste onze natuur ‘aan de rechterhand van de Vader’ (3). Merk hier op dat de uitdrukking “aan de rechterhand van de Vader” (ek dexion tou Patros) niets minder dan gelijkheid met de Vader aanduidt. Zo is sinds de tijd van de goddelijke Hemelvaart van Christus onze menselijke natuur in Hem vergoddelijkt en verheven tot de rechterhand van God de Vader. Het is echter veelzeggend dat Archimandriet Sophrony er ook het volgende aan toevoegt: “Maar zelfs in Hem is onze natuur niet één geworden met de Essentie van de Ongeschapen God. In Christus, de vleesgeworden Zoon van de Vader, beschouwen we Gods pre-eeuwige idee van de mens” (4).

In Christus Jezus vinden we dus de rechtmatige plaats van de mens, “aan de rechterhand van de Vader”, die deelt in het goddelijke Leven; maar net als bij de twee naturen in Christus is de mens geroepen om met God verenigd te zijn zonder vermenging of verwarring van welke aard dan ook, dat wil zeggen, we houden nooit op Zijn schepselen te zijn, omdat Hij alleen Ongeschapen is. Dit fundamentele onderscheid is van onschatbare betekenis in de patristische theologie. Niettemin zien we in de vereniging van onze menselijke natuur met de Tweede Persoon van de Heilige Drie-eenheid ook wat in theologische terminologie het communicatio idiomatum wordt genoemd, dat wil zeggen de uitwisseling van natuurlijke eigenschappen die behoren tot elk van de twee naturen van Christus. Dit kan ook worden beschreven in termen van de vervlechting van de natuurlijke energie van elk van de twee naturen in Christus in de andere.

De Heer met heiligen

Als eenvoudige illustratie hiervan hebben we het evangelieverhaal van de transfiguratie in Lucas 9:28, waar we Christus voor het eerst zien bidden, dat wil zeggen een daad verrichten die eigen is aan Zijn mens, maar niet aan Zijn goddelijke natuur; terwijl we even later Zijn menselijkheid zien delen in, inderdaad schitterend met. Zijn goddelijke heerlijkheid, die alleen eigen is aan de goddelijke natuur. De heilige Cyrillus van Alexandrië beschrijft het tafereel als volgt: “De gezegende discipelen sliepen een korte tijd, zoals Christus Zichzelf aan het gebed overgaf. Want Hij vervulde vrijwillig Zijn menselijke verplichtingen (ta anthropina). Later, toen zij wakker werden, werden zij toeschouwers (theoroi) van Zijn allerheiligste en wonderbaarlijke verandering” (5).

Staretz Sophrony wijst erop dat de vereniging van de menselijke natuur in Christus natuurlijk hypostatisch of prosopisch is, dat wil zeggen dat Christus een goddelijke Persoon is, de Persoon van de Zoon en het Woord van God; maar het is even belangrijk op te merken dat de vereniging van de twee naturen in Christus ook energetisch is (6). De betekenis van deze energetische vervlechting van de goddelijke en menselijke natuur in elkaar is van het grootste belang voor ons mensen, omdat het de basis vormt van onze eigen vereniging met God, die ook energetisch is en niet essentieel of hypostatisch. Met andere woorden, het bewijst ons dat het voorbeeld van Christus ook realiseerbaar is, ook bereikbaar, door ons mensen, en dat theosis tot het punt van goddelijke perfectie, verre van optioneel te zijn, in feite een verplichting is. Het is in deze zin dat Staretz Sophrony de aansporing begrijpt: “Zijt gij daarom volmaakt, gelijk uw Vader, die in de hemelen is, volmaakt is” (Matth. 5:48).

Vader Sophrony belicht ook een ander mysterie met betrekking tot het Leven van Christus op aarde als een model en patroon voor ons eigen Leven in Christus. Dit blijkt uit het feit dat we zelfs met de menselijke natuur van Christus een zekere groei of dynamiek kunnen waarnemen, of, zoals de Heilige Schrift het zegt, een zekere “toename”: “En Jezus nam toe in wijsheid en gestalte, en in gunst bij God en de mens” (Lucas 2:52). Dus voordat alle dingen vervuld waren, zelfs na de hypostatische vereniging van de menselijke natuur met de goddelijke Persoon van het Woord – zelfs na Zijn aanname van onze menselijkheid in Zijn goddelijke Persoon – lijkt zelfs Christus, in Zijn menselijke aspect, in volmaaktheid toe te nemen. Daarom ondergaat Hij ook verzoekingen (Lucas 4:1-13, Hebr. 2:18); en bereikte zelfs het punt van doodsangst (Lucas 22:44). Dit is, zoals Vader Sophrony opmerkt, voornamelijk te wijten aan een zekere verdeeldheid die in Christus kan worden waargenomen vóór Zijn glorieuze Hemelvaart, als gevolg van de asymmetrie van Zijn natuur. Na Zijn Hemelvaart en de zitting van Christus de Mensenzoon aan de rechterhand van God de Vader, hebben we het nieuwe visioen van de Christus-Mens als gelijk aan God, natuurlijk niet volgens Zijn natuur, maar volgens Zijn energie.

Vader Sophrony merkt echter voorzichtig op dat dit niet verwijst naar het hypostatische “aspect” van Christus, want het voor eeuwig en ongeschapen Woord bleef dat zelfs na Zijn menswording. Niettemin vinden we in het menselijke “aspect” van Zijn vereniging en bestaan opnieuw het model en patroon voor ons eigen Leven in Christus, want, zoals Staretz Sophrony het zegt:

Christus is het onwankelbare fundament en het ultieme criterium voor de antropologische leer van de Kerk, wat we ook belijden over de menselijkheid van Christus is ook een indicatie van het eeuwige goddelijke plan voor de mens in het algemeen. Het feit dat in de Christus-Mens Zijn hypostase God is, doet niets af aan de mogelijkheid voor ons mensen om Zijn voorbeeld te volgen (vgl. Johannes 13:15) (7), waarna ‘het hem in alle dingen betaamt te worden gelijk aan zijn broeders’ (Hebr. 2:17).

“Als het waar is dat Christus de ‘Mensenzoon’ is, die met ons samenleeft, dan volgt daaruit dat alles wat Hij in Zijn aardse leven heeft volbracht, ook mogelijk moet zijn voor de rest van de ‘mensenzonen’. En om deze reden. Vader Sophrony voegt eraan toe dat “als we Zijn volledige en volmaakte theose belijden, het ons ook betaamt te hopen op dezelfde mate van theose voor de heiligen in het komende tijdperk” (8).

De fundamentele theologische zorg achter alles wat we tot nu toe hebben gezegd is soteriologisch, dat wil zeggen, het gaat op een zeer fundamentele manier over onze redding. Waarom? Vanwege het simpele feit dat we niet met Christus kunnen leven als we niet in alle opzichten op Hem lijken. Zoals de grote hierofant Johannes de Theoloog en Evangelist verkondigt: “Wij weten dat, wanneer hij zal verschijnen, wij zullen zijn zoals hij; want wij zullen hem zien zoals hij is. En ieder mens die deze hoop in zich heeft, zuivert zichzelf, gelijk hij rein is” (1 Johannes 3:2-3). “Wij zullen zijn zoals hij; want wij zullen hem zien zoals hij is.” Dus als we eeuwig bij Christus willen zijn, moeten we worden zoals Hij; en dit proces om op Christus te gaan lijken, deze zuivering, brengt steevast bekering met zich mee – een fundamentele verandering in onze hele manier van leven, in onze “wijze van zijn”.

De heilige Symeon de Nieuwe Theoloog herhaalt dit punt in zijn Hymne nr. 44 op de volgende manier:
‘De Meester is op geen enkele manier jaloers op sterfelijke mensen dat zij door goddelijke genade gelijk aan Hem zouden lijken, noch acht Hij Zijn dienaren onwaardig om op Hem te lijken, maar verlustigt Hij zich en verheugt Hij zich om ons te zien die tot mensen zijn gemaakt, zodat zij door genade worden wat Hij van nature is. En Hij is zo weldadig dat Hij wil dat we worden zoals Hij is. Want als we niet zijn zoals Hij is, precies zoals hij in alle opzichten met Hem is, hoe kunnen we dan met Hem verenigd zijn? Hoe konden we in Hem wonen, zoals Hij zei, zonder op Hem te lijken, en hoe zou Hij in ons kunnen wonen, als we niet zijn zoals Hij is?” (9)

En nogmaals met betrekking tot de ontzagwekkendheid van onze erfenis schrijft de grote Paulus in Romeinen het volgende:
‘De Geest zelf getuigt met onze geest, dat wij de kinderen van God zijn: En als kinderen, dan erfgenamen; erfgenamen van God, en mede-erfgenamen met Christus’, zo ja, dan lijden wij met Hem, opdat wij ook samen verheerlijkt mogen worden. Want ik denk dat het lijden van deze tegenwoordige tijd niet waardig is om vergeleken te worden met de heerlijkheid die in ons geopenbaard zal worden” (Rom. 8:16-18).

Vader Sophrony maakt ook nog een andere zeer interessante en belangrijke opmerking over het voorbeeld van Christus en onze eigen theose of vergoddelijking. Hij wijst op het feit dat, hoewel de vergoddelijking van Christus’ menselijke natuur, zoals de heilige Johannes Damasceen zegt, plaatsvond vanaf het moment waarop Hij onze natuur aannam, Christus als Mens niettemin terugdeinsde voor alles wat de indruk van auto-theose zou kunnen wekken, dat wil zeggen zelfverheerlijking of zelfverheerlijking. Daarom zien we de werking van de Heilige Geest onderstreept bij Zijn Heilige Geboorte: ‘De Heilige Geest zal over u komen… daarom zal ook dat heilige ding, dat uit u geboren zal worden, de Zoon van God genoemd worden” (Lucas 1:35); ook daalt de Heilige Geest op Christus neer bij Zijn Doop in de Jordaan (Matt. 3:15); en over de opstanding spreekt de Schrift aldus: “God, die hem uit de dood heeft opgewekt en hem heerlijkheid heeft gegeven” (1 Petr. 1:21); en ten slotte zegt Christus Zelf, die ons de weg van nederigheid leert en hoe we altijd heerlijkheid aan onze hemelse Vader moeten toeschrijven: ‘Als ik van mezelf getuig, is mijn getuigenis niet waar. Er is er nog een die van mij getuigt; en ik weet dat het getuigenis waarvan Hij van Mij getuigt waar is” (Johannes 5:31-32).

Dezelfde beweging kan worden waargenomen in de Goddelijke Liturgie. De woorden van instelling – “Neem eten, dit is mijn lichaam”, “Drink van dit alles van u, dit is mijn bloed” – worden op zichzelf niet als voldoende beschouwd om de wijding van de heilige gaven te bewerkstelligen; ze moeten vergezeld gaan van de Epiklesis, de aanroeping van de Heilige Geest, juist om elke notie van zelfverheerlijking te vermijden, om te voorkomen, dat wil zeggen, de indruk wekken dat we eenvoudigweg door de woorden te spreken die Christus sprak, in staat zijn om de Heilige Gaven om te zetten in het kostbare Lichaam en Bloed van Christus. (Natuurlijk ligt in de kern van deze beweging de waarheid dat de werking van Vader, Zoon en Heilige Geest altijd één en dezelfde is: de Drie Goddelijke Hypostasen werken altijd samen, handelen altijd in harmonie, wat een uitdrukking is van Hun consubstantialiteit.) Het betaamt ons dus om God de Vader te smeken om de Heilige Geest te zenden, door Wiens kracht de verandering van het brood en de wijn in het Lichaam en Bloed van Christus tot stand komt (10).

2. Liefde voor vijanden als de maatstaf voor onze gelijkenis met Christus

Hoewel de heilige Silouan zelf, voor zover ik weet, de term theose niet echt gebruikt, is de vergoddelijking van de menselijke persoon in Christus zeker een gouden draad die door zijn geschriften heen kan worden getraceerd. Voor de heilige Silouan is het fundamentele criterium aan de hand waarvan iemand zijn of haar gelijkenis met Christus kan meten, liefde voor zijn vijanden (vgl. Matt. 5:43-45). Zoals hij zegt:
“Christus bad voor hen die hem kruisigden: ‘Vader, vergeef het hun; want zij weten niet wat zij doen’ (Lucas 23:34). Stefanus de Martelaar bad voor degenen die hem stenigden, dat de Heer ‘deze zonde niet aan hun last zou opleggen’ (Handelingen 7:60). En wij, als we de genade willen behouden, moeten bidden voor onze vijanden.”

Hierin ligt het mysterie van de goddelijke ‘wijze van zijn’, Gods manier van leven: nederigheid. Nederigheid op het ascetische vlak, legt vader Sophrony uit, wordt gemanifesteerd als het beschouwen van zichzelf als de ergste van alle zondaars, terwijl op het theologische vlak nederigheid wordt geopenbaard als liefde, die vrij en volledig wordt gegeven (11). De heilige Silouan, die zelf bezeten was van deze goddelijke liefde, waarschuwt ons nederig om waakzaam te zijn:

“Als u geen medelijden voelt met de zondaar die voorbestemd is om de pijn van het hellevuur te ondergaan, betekent dit dat de genade van de Heilige Geest niet in u is, maar een boze geest. Zolang u nog leeft, streef er daarom door bekering naar om uzelf van deze geest te bevrijden” (12).
De strijd voor Christus-achtige liefde voor iemands vijanden en nederigheid, en tegen hoogmoed, is inderdaad een zeer grote; en daarom zijn de heiligen, de ware navolgers van Christus en deelgenoten in Zijn liefde, inderdaad groot. Sint Silouan schrijft:

“Ik ben een treurige ellendeling, zoals de Heer weet, maar het is mij een genoegen mijn ziel te vernederen en mijn naaste lief te hebben, ook al heeft hij mij misschien aanstoot gegeven. Te allen tijde smeek ik de Heer, Die genadig is om te geven dat ik mijn vijanden mag liefhebben; en door de genade van God heb ik ervaren wat de liefde van God is, en wat het is om mijn naaste lief te hebben; en dag en nacht bid ik de Heer om liefde, en de Heer geeft me tranen om te huilen voor de hele wereld. Maar als ik een man een fout vind, of hem met een onaardig oog aankijk, zullen mijn tranen opdrogen en mijn ziel wegzinken in moedeloosheid. Toch begin ik opnieuw om vergeving van de Heere te smeken, en de Heere vergeeft mij in Zijn barmhartigheid, een zondaar.”
“Gemeente,” vervolgt de heilige Silouan, “voor het aangezicht van mijn God schrijf ik: Verootmoedig uw hart, en terwijl u toch op deze aarde bent, zult u de barmhartigheid van de Heer zien en uw hemelse Schepper kennen, en uw zielen zullen nooit hun vervulling van liefde hebben” (13). We zien dus dat de liefde van Christus het wezen van Zijn heiligen vervult.

3. Heilige relikwieën als getuige van de liefde van Christus in ons

Maar waar leidt deze allesomvattende Christus-achtige liefde toe? Het antwoord voor Saint Silouan is eenvoudig:
“Liefde tot God neemt verschillende vormen aan. De man die worstelt met verkeerde gedachten houdt van God naar zijn maat. Hij die strijdt tegen de zonde, en God vraagt om hem kracht te geven om niet te zondigen, maar toch weer in zonde valt vanwege zijn zwakheid, en verdriet en berouw toont – hij bezit genade in het diepst van zijn ziel en verstand, maar zijn passies zijn nog niet overwonnen. Maar de man die nu zijn hartstochten heeft overwonnen, kent geen conflict: al zijn zorg is om zichzelf in alle dingen te bekijken, opdat hij niet in zonde valt. Genade, groot en waarneembaar, is van hem. Maar wie genade voelt in zowel ziel als lichaam, is een volmaakt mens, en als hij deze genade bewaart, wordt zijn lichaam geheiligd en zullen zijn beenderen heilige relikwieën maken” (14).

Er zijn, zoals in deze passage wordt beschreven, vier stadia van liefde, waarvan de vierde en hoogste is wat wordt bevestigd door de penetratie van Goddelijke Genade in het lichaam, in het merg van een persoons wezen. En dit wordt door de heilige Silouan geïdentificeerd als de hoogste staat van perfectie, de hoogste staat van heiligheid. “Hij die genade voelt in zowel ziel als lichaam is een volmaakt mens, en als hij deze genade bewaart, wordt zijn lichaam geheiligd en zullen zijn beenderen heilige relikwieën maken.”

Zoals met de vrijwillige dood van Christus, waarin het voor het Lichaam van de Logos des Levens niet mogelijk was om verdorvenheid te zien, en die dus samen met Zijn menselijke ziel op de derde dag (15) werd opgewekt, zo zal het ook zijn met de lichamen van die heiligen die in dit leven grote genade hebben gekend, en die het hebben kunnen bewaren.16 Ook zij zijn, zelfs na de dood, niet gescheiden van de genade en liefde van God, noch in ziel noch in lichaam, en daarom worden hun lichamen geopenbaard als heilige relikwieën.

Hier worden we geconfronteerd met een overweldigend mysterie: dat de mens niet echt mens is, niet echt een menselijk persoon of hypostase, zonder zijn lichaam. Om deze reden wachten zelfs grote heiligen geduldig op de tweede en glorieuze komst van Christus, wanneer zij door genade weer verenigd zullen worden met hun lichaam. Er zal geen Oordeel voor hen zijn; want zij zijn reeds geoordeeld – door heilige zelfveroordeling. De wederkomst van Christus zal dus voor hen het moment zijn van hun volledige realisatie als personen, en dus de inwijding van hun volledige en volmaakte deelname aan het Leven in Christus, dat tegelijkertijd het Leven van de Allerheiligste Drie-eenheid is.
De enige uitzondering hierop is natuurlijk de Moeder van God, de Theotokos (wiens feest van de Heilige Bescherming we morgen, 1 oktober, vieren), die als Moeder des Levens, zelfs na de dood, niet bij het graf kon worden vastgehouden, maar, net als haar Zoon, “overging in het leven”. Daarom geniet zij, zelfs nu nog, als een volledig gerealiseerde menselijke hypostase, van het gezegende Leven waartoe wij allen geroepen zijn.

In ons eerste deel noteerden we een belangrijke passage in De heilige Paulus, uit zijn brief aan de Romeinen, over zoonschap, lijden en de uiteindelijke heerlijkheid. Staat u mij toe het nog eens te herhalen: “De Geest zelf getuigt met onze geest, dat wij de kinderen van God zijn: En als kinderen, dan erfgenamen; erfgenamen van God, en mede-erfgenamen met Christus; zo ja, dan lijden wij met Hem, opdat wij ook samen verheerlijkt mogen worden. Want ik denk dat het lijden van deze tegenwoordige tijd niet waardig is om vergeleken te worden met de heerlijkheid die in ons geopenbaard zal worden” (Rom. 8:16-18). “Het lijden van deze huidige tijd is het niet waard om vergeleken te worden met de heerlijkheid die in ons geopenbaard zal worden”, dat wil zeggen in onze aanneming als zonen, in onze zaligheid, in onze theose in Christus. Daarom bevestigt de heilige Gregorius Palamas dat “behalve de zonde niets in dit leven, zelfs de dood zelf, werkelijk slecht is, zelfs als het lijden veroorzaakt” (17). Sprekend over de kwellingen die de martelaren bereid waren te doorstaan, legt de heilige Gregorius uit dat “de martelaren de gewelddadige dood die anderen hen teisterden tot iets prachtigs maakten, een bron van leven, glorie en het eeuwige hemelse koninkrijk, omdat zij het op een goede manier uitbuitten die God behaagde” (18).

Christus’ woord is geladen met Zijn goddelijke energie, leven en kracht; dat geldt ook voor Zijn goddelijke daden en Zijn Leven op aarde als Mens. Wanneer we onszelf vullen met Zijn woorden en er ernstig naar streven om te leven volgens Zijn gebod en voorbeeld, om zelfs onze vijanden lief te hebben zoals Hij deed – zoals Hij doet – zo gaan ook wij, door de genade van de Heilige Geest, de sfeer van het Leven binnen die in hen besloten ligt. Er is, zoals pater Zacharias het zegt, “een uitwisseling van levens” die plaatsvindt. Zo worden wij, in onze ziel en in ons lichaam, “deelgenoten van de goddelijke natuur” (2 Petr. 1:4) door vereniging met Zijn vlees, Zijn menselijkheid – deelgenoten, dat wil zeggen in het goddelijke Leven van Christus Zelf, dat tegelijkertijd het Leven van de Allerheiligste Drie-eenheid is. We worden niet gered als individuen, maar als personen, als leden van het Lichaam van Christus, waarvan Christus het Hoofd is. We zijn verenigd met Hem – en door Hem, met de andere leden van Zijn Lichaam.

Let op de volgende woorden uit Vader Sophrony’s We Shall See Him As He Is: “Door Zijn incarnatie geeft de eeuwige Logos van de Vader ons om deel te hebben aan Zijn Bloed en Zijn Vlees om daardoor Zijn eeuwige Leven in onze aderen uit te storten, opdat wij Zijn kinderen worden, vlees van Zijn Vlees, been van Zijn Been (vgl. Johannes 6,53-57)” (19).

In Holy Relics zien we daarom geen dode botten – verre van dat. In Heilige Relikwieën zien we het resultaat van gemeenschap met de Heer, het resultaat van het delen van het Leven van de Allerhoogste God zelf (vgl. Rom. 9:5) – gemeenschap met Hem Die Zelf-Leven is, Het Leven Zelf (autozoe). Verenigd met Christus, gaan we dus, hoewel we door “het dal van de schaduw des doods” (Ps. 23:4) gaan, van de dood naar het Eeuwige Leven. Dit is het punt waarop de geschapene het ongeschapene ontmoet, het punt waarop de aarde “de hemel van aangezicht tot aangezicht” ontmoet, en het punt waarop wij geschapen, sterfelijke menselijke wezens door Hem worden omgevormd tot Goddelijk Leven.

Zo zijn de perfecte. Zo zijn de heiligen. Zo zijn zij wier beenderen tot het einde genade hebben bewaard. Heilige Relikwieën zijn de aardse overblijfselen van hen die door niemand minder dan Christus Zelf geleerd hebben hun vijanden lief te hebben, zelfs tot in de dood, de dood van het Kruis, dat Zijn heerlijkheid is, en dat door genade ook hun heerlijkheid wordt. Liefde voor vijanden is geen moreel gebod, het is het fundamentele criterium voor de christelijke manier van leven. Dit is verlossing. ja, dit is theose.
Waarlijk, “in deze wereld is er niets moeilijker dan gered te worden.” Maar als we verlossing als theose beginnen te zien, zo beginnen ook de droge beenderen die de profeet Ezechiël ziet, leven te ontvangen:
‘De hand des Heren was op mij, en droeg mij uit in de geest des Heeren, en zette mij neer in het midden van het dal, dat vol beenderen was, en deed mij langs hen heengaan: en zie, er waren er heel veel in het open dal; en, lo, ze waren erg droog. En hij zeide tot mij: Mensenzoon, kunnen deze beenderen leven? En ik antwoordde: O Here God, gij weet het. Opnieuw zei Hij tot Mij: Profeteer op deze beenderen en zeg tot hen: O gij dorre beenderen, hoor het woord des Heeren. Zo zegt de Here God tot deze beenderen; Zie, Ik zal de adem in u doen binnendringen, en gij zult leven: En Ik zal u het zand in de ogen leggen, en vlees over u doen opkomen, en u met huid bedekken, en adem in u doen, en gij zult leven… En gij zult weten, dat Ik de Heere ben, wanneer Ik uw graven heb geopend, o mijn volk, en u uit uw graven heb opgewekt, En mijn geest in u zal doen, en gij zult leven, en Ik zal u in uw eigen land plaatsen: dan zult gij weten dat Ik, de Heere, het gesproken heb, en voerde het uit, zegt de Heere” (Ezech. 37:1-14).
‘[Ik] zal mijn geest in u leggen, en gij zult leven.’ “Toch, kom. Heer Jezus” (Openbaring 22:20).

NOTITIES
(1) Adversus Hereses V, pref.
(2) De Incarnalione LIV.
(3) We Shall See Him As He Is, vertaald door Rosemary Edmonds (Tolteshunt Knights, Essex: Patriarchal and Stavropegic Monastery of St. John the Baptist, 1988), p. 193.
(4) Ibidem.
(5) Homiliae diversae IVin transfigurationem (Patrologia Graeca