Heilige Athanasius over de redenen voor de menswording

Vincent Williams

De heilige Athanasius ” On the Incarnation “is een van de belangrijkste teksten van de vroegchristelijke theologie. Het bepaalde de voorwaarden van de daaropvolgende debatten binnen de kerk over de aard van Christus en blijft tot op de dag van vandaag een van de fundamentele teksten van de theologie. Sint Athanasius was de bisschop van Alexandrië in Egypte, misschien wel het belangrijkste centrum van het christendom, in de 4e eeuw. Hij schreef in een tijd waarin het populaire idee van religie er een bleef waarin mensen zich voorstelden dat God ver van de mensheid moest zijn. De goden, zo dachten velen, zouden zich niet vernederen tot betrokkenheid bij menselijke aangelegenheden. Dit staat natuurlijk haaks op wat christenen zijn gaan geloven over de menswording – maar die vaste opvattingen werden in het vroege christendom niet als vanzelfsprekend beschouwd. Athanasius moest een robuuste visie op de menswording actief verdedigen tegen zijn tegenstanders.

De apostel Paulus schreef eeuwen eerder over de schijnbare “dwaasheid” van het kruis en hoe moeilijk het was voor mensen die gewend waren aan een andere kijk op de goden om de noodzaak, in christelijke termen, van de menswording te begrijpen. Athanasius’ tijd behandelde dezelfde kwesties. Hoewel de aard van zijn argumenten en stijl van argumenteren heel anders is dan hoe theologen tegenwoordig werken, kan men niet om de vindingrijkheid heen van hoe Athanasius de vraag beantwoordde: “Waarom een incarnatie?”
Athanasius scheidt zijn constructie van christologie in twee gebieden: “het goddelijke dilemma met betrekking tot leven en dood” en “het goddelijke dilemma met betrekking tot kennis en onwetendheid”. In deze post zal ik het eerste probleem aanpakken. In een komende Curating Theology-post zal ik het laatste punt behandelen.

Laten we naar de basisvraag gaan. Christenen probeerden de verschillende doctrines van hun geloof samen te voegen – van het idee van zonde tot het idee van verlossing. Hoe waren de twee met elkaar verbonden? Wat was inderdaad het probleem dat Christus’ menswording oploste? Voor Athanasius was een deel van het probleem dat zonde ervoor zorgde dat mensen wegglipten naar het niet-zijn en leefden onder de heerschappij van de dood. Christus kwam dienovereenkomstig om leven te brengen!

“Onze eigen zaak was de gelegenheid van zijn afdaling en onze eigen overtreding riep de liefde van het Woord voor mensen op, zodat de Heer zowel tot ons kwam als onder de mensen verscheen. Want wij waren het doel van zijn belichaming, en voor onze redding hield Hij zo veel van mensen dat hij in een menselijk lichaam zou komen en verschijnen.”

Voor Athanasius sneed de menselijke zonde ons af van de genade die we moesten leven. God, als de schepper en als het allerhoogste goed, zo betoogde hij, kon de schepping niet zomaar laten vergaan onder haar eigen traagheid in de richting van leegte. Dat is een belangrijk punt om op te merken; mensen staan volgens Athanasius’ theologische visie onder de heerschappij van de zonde – een kracht die zo sterk is dat eigenzinnig verzet zinloos was. Iets buiten de schepping was volgens hem absoluut noodzakelijk om aan hun lot te ontsnappen. Maar God, die goed was, en de schepper van deze schepping die wegglijdt, wilde dat niet laten gebeuren.

“Het was daarom juist om niet toe te staan dat mensen zich door verdorvenheid laten meeslepen, omdat dit ongepast zou zijn voor en de goedheid van God onwaardig zou zijn… Het was de goedheid van God niet waardig dat degenen die door hem geschapen waren, door bedrog verdorven zouden worden… Het was uiterst ongepast dat het vakmanschap van God in mensen zou verdwijnen, hetzij door hun eigen nalatigheid, hetzij door het bedrog van demonen.”
Vergis je niet, Athanasius bood een logisch argument voor de menswording. Zijn context is hier veelzeggend, want het intellectuele klimaat van de eerste twee eeuwen geloofde nog steeds dat het totaal ongepast was voor God om zo nauw met de materie om te gaan; materie worden (door de Menswording) was ondenkbaar! Om dit milieu te bestrijden, gebruikte Athanasius filosofische redeneringen om de christelijke theologie van de menswording op een rationele, logische manier weer te geven. Door het drama van de verlossing op die manier op te zetten, probeerde Athanasius duidelijk te maken dat de menswording passend was – verder dat het noodzakelijk was vanwege Gods natuur als schepper en als goed.

Scherpzinnige theologen kunnen zich afvragen of Athanasius’ theologie doet uitschijnen dat God gedwongen is mensen te redden. Zou dat de barmhartigheid en genade van de menswording kunnen minimaliseren?Dat is een vraag voor een andere keer. Het korte antwoord voor Athanasius is echter dat de dwang hier niet voortkomt uit iets externs, maar uit de intrinsieke aard van God. Met andere woorden, niemand dwingt hier Gods hand; het is Gods eigen liefde die Gods handelen voor ons dwingt.

Dus het probleem nogmaals: mensen zijn verdorven door de zonde. Hun aard wordt ontsierd door de gevolgen van de zonde. Ze zijn in een neerwaartse spiraal terechtgekomen. Corruptie was een belangrijk woord voor Athanasius. Door het te gebruiken, probeerde Athanasius het enkelvoudige probleem van de zonde op te roepen. Het was niet alleen dat mensen God onrecht hadden aangedaan; de zonde scheurde diep in hun natuur.”Berouw… houdt alleen maar de zonden tegen. Als er dan alleen de overtreding was geweest en niet het gevolg van corruptie, zou berouw prima zijn geweest.”

Omdat het probleem niet alleen een belediging was, was een verandering in de menselijke natuur vereist. Dit is wat de Incarnatie bood. Hier is hoe Athanasius de effecten beschrijft van de Zoon die een menselijke natuur aanneemt:
“Voor het Woord, zich realiserend dat op geen enkele andere manier de verdorvenheid van mensen ongedaan zou worden gemaakt dan, eenvoudigweg, door te sterven, maar toch onsterfelijk te zijn en de Zoon van de Vader het Woord niet in staat was om te sterven, om deze reden neemt hij een lichaam aan dat in staat is tot de dood, zodat het deelnemend aan het Woord dat boven alles is, voldoende zou kunnen zijn voor de dood ten behoeve van allen, en door het inwonende Woord zou onvergankelijk blijven, en zo zou de verdorvenheid voortaan van allen kunnen ophouden door de genade van de opstanding.”

De menselijke natuur die de Zoon aannam, was zowel representatief voor als verbonden met de menselijke natuur in bredere zin – op zo’n manier dat de effecten van de goddelijke natuur op de menselijke natuur zich naar de hele mensheid verspreidden als gevolg van de dood en opstanding van Christus. Lees deze formulering zorgvuldig door:

‘Omdat hij boven alles was, vervulde het Woord van God bijgevolg, door zijn eigen tempel en zijn lichamelijke instrument aan te bieden als vervanging voor allen, in de dood wat nodig was; en, met allen door het gelijkende [lichaam], kleedde de onvergankelijke Zoon van God allen bijgevolg met onvergankelijkheid in de belofte betreffende de opstanding. En nu houdt de verdorvenheid van de dood geen stand meer tegen mensen vanwege het inwonende Woord, in hen door het ene lichaam.”

Athanasius is een beetje vaag over het mechanisme dat hier aan het werk is, maar we moeten niet vergeten dat dit nog steeds een zeer vroege theologie is. Hij stelt en beantwoordt voor het eerst vragen, echt waar. Het zou eeuwen duren voordat er in de Kerk meer substantiële taal over de menswording zou worden geformuleerd. Niettemin is Athanasius duidelijk dat de goddelijke natuur van de Zoon – tot op zekere hoogte – aan alle mensen werd toegerekend als het middel tot hun verlossing, die de verdorvenheid overwon die voorheen door de zonde werd veroorzaakt.

Het is fascinerend om na te denken over de manieren waarop een van de meest invloedrijke kerkvaders probeerde na te denken over de redenen van de incarnatie. In antwoord op het “Goddelijke Dilemma met betrekking tot leven en dood”, pleit Athanasius voor de redelijkheid van de menswording – ondanks haar cultuurcritici – en begint hij het mechanisme van verlossing uit te leggen.
De ontwikkeling van de theologie zoals Athanasius aanbood, volgt precies de christelijke stelregel: “Geloof zoekt verklaring”. Christenen hebben altijd geloofd dat de menswording hun verlossing tot stand bracht. Maar het was alleen door vragen te stellen, te onderzoeken en na te denken dat theologen een taal begonnen aan te bieden om die realiteit uit te leggen. Dat is de taak van theologische reflectie waartoe we allemaal geroepen zijn: nadenken over wat ons geloof betekent voor de wereld. Voor Athanasius was de menswording Gods noodzakelijke methode om de mensheid te redden van haar uiteindelijke verdorvenheid. Dat is goed nieuws.

Bron : Curatingtheologie – Athanasius
Vertaling : Kris Biesbroeck