Heiligenleven

Athanasios de Grote

De vondst van de relieken van de heilige Athanasios de Grote, aartsbisschop van Alexandrië, 296-373. Aan zijn roeping is een mooi verhaal verbonden: Bisschop Alexander woonde in een huis dicht aan het strand. Uit zijn raam zag hij een groepje jongens, verdiept in hun spel, en het leek wel of zij een godsdienstige ceremonie opvoerden. De bisschop liet ze bij zich brengen en na enig aandringen kwam eruit dat ze de doopplechtigheid hadden gedaan, en daarbij ook een bisschop gekozen hadden. Het bleek dat dit knaapje de gehele dienst uit het hoofd kende, met alle vragen en antwoorden die erbij behoorden. Alexander was onder de indruk en nam de kleine Athanasios in huis.

De jongen groeide op en bleek alle beloften waar te maken, zodat er een diepe vriendschap ontstond tussen de oude en de jonge man. Athanasios werd aartsdiaken en vergezelde de bisschop naar het eerste Concilie dat door de keizer bijeengeroepen was te Nicea. om een einde te maken aan de verdeeldheid die de Kerk verscheurde.
In Alexandrië leefde namelijk een parochiepriester‚ Arios genaamd, een man van grote talenten en bijzondere welsprekendheid. Hij had er daarom op gerekend patriarch van Alexandrië te worden, en was bitter teleurgesteld toen Alexander boven hem verkozen werd. Zijn twijfel aan de leiding van de Kerk, ging langzamerhand over in twijfel aan de leer van de Kerk. Hij stelde zijn eigen, briljante, verstand boven de vurige overtuiging van verkondigers van het Evangelie, en kwam tot de conclusie dat Christus toch niet werkelijk God kon zijn. Voor het menselijk verstand is het een onoplosbare tegenspraak dat een persoon tegelijk God en mens zou kunnen zijn.
Hij begon daarom, eerst in persoonlijke gesprekken, maar langzamerhand ook vanaf de kansel, de eeuwige Godheid van Christus in twijfel te trekken, ja steeds sterker te ontkennen. Alexander aarzelde hiertegen op te treden, omdat hij bang was dat hij misschien uit wraakzucht moeilijkheden zou maken tegen iemand die zich zo fel tegen zijn wijding verzet had. Maar nu begon men hem te beschuldigen zelf niet orthodox in de leer te zijn, en heethoofdige priesters begonnen al een rechtgelovige sekte te vormen en priesters te wijden. Er moest worden ingegrepen en Alexander riep een Synode van de Afrikaanse Kerk bijeen om de zaak tot klaarheid te brengen.
Intussen greep de leer van Arios snel om zich heen. Arios was een indrukwekkende verschijning: groot van gestalte, reeds op leeftijd, met een door vasten en boetedoeningen- ingevallen gezicht, met diepliggende brandende ogen. Hij had een uiterst waardige wijze van optreden, een prachtige, diepe stem en hij wist aan zijn woorden een overtuigende en overredende kracht mee te delen. En het leek ook veel redelijker om aan te nemen dat Jesus een bijzonder mens was, gedreven door goddelijke inspiratie, dan Hem te beschouwen als één van Wezen met de Vader, en God van alle eeuwigheid. Ook in onze tijd wordt deze overtuiging door velen gedeeld, al is er niet meer de naam van Arios aan verbonden, doch alleen maar het begrip: modern, of eigentijds.
Een honderdtal bisschoppen kwamen samen in Alexandrië in 320. Arios gaf als zijn standpunt dat Christus de Eerste was van alle schepselen en slecht in die zin de Eengeboren Zoon van God. En dat Hij daarom in staat was om van God af te vallen en slecht te worden. Bijna eenstemmig werd deze leer door allen veroordeeld: doch twee bisschoppen, vijf priesters en zes diakens kozen de zijde van Arios. Zij verspreidden zijn leer door heel Egypte en Lybië. Arios zelf ging naar Syrië en vond daar veel bijval. Van daaruit verspreidde zich het Arianisme over heel de christenwereld. Er ontstond ernstige verdeeldheid, de twistende partijen kwamen steeds feller tegen elkaar in het geweer. De Kerk, die onder keizer Konstantijn zojuist haar vrijheid gewonnen had, dreigde nu aan onderlinge onenigheid ten onder te gaan.
Op raad van de spaanse bisschop Hosios, de vertrouwde raadsman van keizer Konstantijn, riep deze in 325 een synode bijeen, waarop alle bisschoppen van het rijk waren uitgenodigd. Hier werd voor het eerst het geloof over het wezen van Christus als volkomen God en volkomen Mens, door de gehele Kerk op plechtige wijze geproclameerd. Deze bijeenkomst is de geschiedenis ingegaan als het Eerste oecumenische Concilie van Nicea.
Op dit Concilie kwamen de kwaliteiten van Athanasios, die als diaken door zijn bisschop was meegenomen, op heel bijzondere wijze tot uiting. De heldere wijze waarop hij de moeilijkste vraagstukken wist te formuleren, en de overtuigingskracht van zijn argumenten maakte grote indruk, en bijna vanzelfsprekend werd hij, na de dood van Alexander in 326, de volgende patriarch van Alexandrie. Athanasios was klein van gestalte maar tegelijk een formidabele persoonlijkheid die zich echter verzette tegen gewelddadig optreden. Slechts door zijn groot redenaarstalent en zijn overtuigende redeneerkunde, zette hij zich steeds weer in om overal de orthodoxe leer van de volkomen Godheid van de mens Jezus Christus te verkondigen. Daardoor had hij een moeilijke verhouding met de verschillende keizers die hij in zijn lange leven meemaakte. Zijn ballingschappen onder verschillende ariaans-gezinde keizers, vergrootten echter juist zijn invloed in heel de toenmalige beschaafde wereld. Tegelijk maakte hij door zijn ballingschappen in heel Europa een intens soort christelijk leven bekend, het monnikenideaal zoals dat belichaamd was in de grote woestijnmonnik Antonios.
Zowel zijn optreden bij de verschillende Synodes, als de polemische geschriften en prekenbundels die van hem bewaard werden, maken hem tot een der grote Kerkvaders. Maar misschien nog meer invloed heeft Athanasios uitgeoefend door een klein literair geschrift: de levensbeschrijving van de heilige Antonios, welke aan de wieg stond van de uitbreiding van het monnikwezen over heel de Kerk. Athanasios is gestorven in 373. Tijdens zijn lange bestuur is hij 5 maal van zijn zetel verdreven, maar telkens weer teruggehaald. Toch moest hij bij elkaar 17 jaar in ballingschap leven.
Zijn gedachtenis wordt ook gevierd op 18 januari.

uit : Heiligenlevens voor elke dag – Orth.klooster Den Haag